РОДНЫЯ ВОБРАЗЫ Вобразы мілыя роднага краю,               
Смутак і радасьць мая!..
      
 
Якуб Колас
    Галоўная      Слоўнікі      Гасьцёўня      Спасылкі      Аб сайце       Кірыліца      Łacinka    
Міфалогія
Кантэкстны тлумачальны слоўнік
Пярун
 
(Дундар2)
 
Паходжаньне: агульнаславянскае Perunъ
У паганскай міфалогіі бог грому і маланкі. П. меў шмат агульных рысаў з аналагічным культам Пяркунаса у балцкай міфалогіі. Яшчэ ў індаеўрапейскай міфалогіі бог навальніцы звязваўся з вайсковай функцыяй. Згодна з летапісным апісаннем, у кіеўскім пантэоне багоў князя Уладзіміра ідал П, быў драўляным з срэбранай галавой і залатымі вусамі. Свяшчэнным дрэвам П. быў дуб, а адным з атрыбутам лічыліся каменныя сякеры. Знойдзеныя ў зямлі, такія сякеры раней сярод беларускіх сялян прынята было называць “громавымі” ці “перуновымі” стрэламі (гл. Перуновы стрэлы). На мілаградскіх гарадзішчах знойдзены маленькія гліняныя сякеркі, якія мелі ватыўнае значэнне. Культ каменнай сякеры быў распаўсюджаны ў старажытнасці ў Беларусі, Прыбалтыцы, Польшчы, Германіі, у карпацкіх гуцулаў. Яшчэ ў X – XII стст. вобраз П. у славян – паганцаў асацыяваўся з вогненнай сякерай, якая ляціць па небе. Да зброі П. належалі таксама камяні (у некаторых мясцінах перуновымі камянямі называліся белямніты). Да нашага часу валун блізу в. Расходна Сенненскага р-на мае назву “Пярун – камень”. У ваколіцах Нясвіжа адно з гарадзішчаў мясцовыя жыхары называюць “перунова гара”, блізу в. Верхаўляны ў Бераставіцкім р-не недалёка ад паганскага свяцілішча ёсць “Перунова поле”, з якім звязана павер’е, што тут у час навальніцы ў чалавека абавязкова б’е пярун. На дне Дняпра (блізу Кіева) і ў нізоўях Дзясны знойдзены ствалы дубоў, у старажытнасці прысвечаных культу П. У ствалы дубоў былі ўбітыя адпаведна дзевяць і чатыры сківіцы дзіка (вастрыямі вонкі). На думку В. Н. Цімашчука, семантыка лічбы “дзевяць”сведчыць пра сувязь з балцкай міфалагічнай сістэмай. Па ягоным меркаванні, дуб прыплыў па Дняпры з больш паўночных раёнаў, дзе яшчэ захоўвалася балцкае насельніцтва. У літоўскіх тэкстах побач з чатырма і сямю іпастасямі Пяркунаса згадваецца яго дзевяць іпастасяў. У адным з усходнеславянскіх рукапісаў XV ст. падаецца формула “Перунъ есть многъ”, гэта значыць, мае шмат іпастасяў. Ёсць падставы меркаваць што адной з іпастасяў, своеасаблівым эпітэтам П. (а можа, і яго сынам) лічыўся Ярыла. Паводле шэрага крыніцаў, дзень П. святкаваўся 20 ліпеня – пазней Іллёў дзень (у каталікоў, 2 жніўня ў праваслаўных). У гэты дзень паганцы прыносілі крывавыя ахвяры. У летапісе сказана, што ў 983 г. за тыдзень да Перунова дня ў Кіеве пачалі рыхтаваць да ахвярапрынашэння «мечем жребий на отрока и девицю…» Сярод шматлікіх эпітэтаў П. у племянную эпоху на асобных тэрыторыях маглі ўзнікнуць лакальныя імёны. Разглядаючы легенду пра святога Меркурыя смаленскага, В. Ластоўскі адзначаў, што ў аснове смаленскай легенды збярогся вельмі даўні народны міф пра маладое вясновае Сонца, якое ў асобе ярага Грымотніка пабівае агіднага велікана – духа цемры і холаду. Блізкія асновы імёнаў Іллі Мурамца і Меркурыя дазваляюць меркаваць, што абодва яны маскіруюць сабой паганскае імя з падобнай асновай або эпітэт бога Грымотніка. Дастаткова рана адлюстраванні П. зя’ўляюцца ў старажытным мастацтве, потым у рэлігійнай, а пасля і ў вайскова – дзяржаўнай сімволіцы. Яшчэ ў старажытных хетаў сустракаюцца выявы бога – вершніка Пірвы, апекуна царскай дружыны. На славянскай пасудзіне XII – IX стст. з Вышагрода – Дрвалаў (тэрыторыя Польшчы) ёсць малюнак конніка з трыма зігзагападобнымі абрысамі маланак над ім. польскі даследнік В. Шафраньскі лічыць гэты малюнак выявай П. Старажытнаславянскую статуйку каня з касым крыжам на ёй (Опаль, Польшча) той жа даследнік звязвае з уранічна – атмасферна – астральным божышчам накшталт П. – Сварога – Дажбога ў адной асобе. Даследнікі міфалогіі Вяч. Ус. Мванаў і У. М. Тапароў прыйшлі да высновы, што хрысціянскія святы Георгій – Юры судачыняўся ў славян з абодвума героямі асноўнага міфа – з П. і Вялесам. Вывучэнне гісторыі паходжання беларуска – літоўскага герьа Пагоня дае падставу лічыць, што правобразам вершніка герба быў паганскі бог Ярыла, цесна звязаны з культам П. У сістэме бінарных апазіцый П. звязваецца з правымі, верхнімі полюсамі апазіцыі, а яго праціўнік Цмок – з левымі, ніжнімі. У старажытным Кіеве ідал П. стаяў на гары, а Вялеса – унізе, на Падоле. Адно са свяцілішчаў у гонар П. знаходзілася блізу г. Ноўгарада ва ўрочышчы Пярынь. Пры раскопках было выяўлена, што цэнтральную частку свяцілішча складала прыўзнятая над навакольнай паверхняй гарызантальная пляцоўка ў выглядзе правільнага кола дыяметрам 21 м, абкружаная колавым ровам шырынёй да 7 м і глыбінёй больш за 1м. У цэнтры кола стаяў драўляны стод (ідал) П. Перад столам знаходзіўся ахвярнік у выглядзе кола, складзены з брукавых камянёў. Роў вакол культавай пляцоўкі меў выгляд абадка, які нагадваў велізарную кветку з 8 пялёсткамі. У кожным такім пялёстку – выступе ў час паганскіх святаў распальвалі рытуальнае вогнішча, а ва ўсходнім гарэў “нязгасны” агонь. У летапісе пра богаслужэнне П. сказана: “Ему же яко богу жертву приношаху и агонь неугасающий за дубового древия непрестанно паляху”.
 
На тэрыторыі Беларусі да свяцілішчаў, прысвечаных П., частка даследнікаў далучае помнік блізу в. Ходасавічы Рагачоўскага р-на. З пісьмовых крыніцаў вядома, што пры заключэнні дамоваў з Візантыяй усходнеславянскія паганцы кляліся, паводле свайго звычаю, “… оружьемъ своим и Перуном богомъ и Волосом скотьим богомъ”. Мяркуецца, што П. кляліся якраз воіны княскай дружыны. Магло быць і так, што П. і яго дамінавальную ролю ў славянскім пантэоне меў на ўвазе Пракопій Кесарыйскі (VІст.), які пісаў: “яны (славяне і анты) лічаць, што адзін толькі бог, тварэц маланак, з’яўляецца валадаром над усім…”
 
Дундар – рэгіянальная (Слонімшчына, Мядзельшчына) назва грому або Перуна, вядомая з праклёнаў: “А штоб цябе дундар свіснуў!”, “А каб цябе дундаль свіснуў!”. Звязана з літ. Dundulis “гром” (параўн. таксама англ. Thunder, ням. Donner “гром”).
Крыніца: Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік / С. Санько [і інш.]; склад. І. Клімковіч. – 2-ое выданне, дапоўненае. – Мінск: Беларусь, 2006. – 500 с.: іл.
2009–2018. Беларусь, Менск.