РОДНЫЯ ВОБРАЗЫ Вобразы мілыя роднага краю,               
Смутак і радасьць мая!..
      
 
Якуб Колас
    Галоўная      Слоўнікі      Гасьцёўня      Спасылкі      Аб сайце       Кірыліца      Łacinka    
Людміла Рублеўская
Даведка
Кантэкстны тлумачальны слоўнік
Кветка малайскага лёну
1
        Атрамантавая пляма на белай паверхні парты нагадвала профіль Гогаля. Нізкая грыўка, востры дзюбаты нос, вусы…
        Міхась столькі сёння глядзеў на гэтую плямку, што калі б зараз заплюшчыў вочы – усё роўна працягваў бы яе бачыць.
        Каб ён быў дзяжурным, дык зараз жа прыйшлося б узяць сцізорык і сашкрабаць аўтара Вія з фарбаванай дошкі.
        Але невядома, ці давядзецца яму, Міхасю Саколічу, толькі што выключанаму з піянераў, калі-небудзь навязаць на руку чырвоную павязку з надпісам “Дзяжурны”. Чырвоная павязка -- гэта ж давер, а ён даверу не варты.
        Аднакласнікі разыходзіліся, нязвыкла прыціхлыя. Ніводзін, нават лепшы сябрук Грышка Жамокін, не зірнуў на развітанне на Міхася, нібыта такі позірк засведчыў бы пра іхнюю нетрываласць у змаганні з варожымі элементамі. Дырэктрыса, строга падцяўшы і без таго вузкія і бляклыя вусны, прайшла паўз Міхася ў дзверы класа… Нібыта яшчэ ўчора не ўсміхалася яму пры сустрэчах, не даравала шматлікія прагулы і паламаны на заднім двары школы бэз (ну, паваліліся туды падчас барукання з Грышкам).
        Яшчэ б – як не паважаць сына адказнага супрацоўніка з наркамату ўнутраных справаў! Ды ён, Міхась, і сам па сабе ладны, нібыта ажыў гіпсавы піянер з прысадаў гарадского парку – круглы твар, буйныя светлыя кудзеры, шырока расстаўленыя нахабныя блакітныя вочы, трохі кірпаты нос, задзірыстая пастава… Усе яму ўсміхаліся, усе хацелі з ім сябраваць… І за гэтым хавалася не проста любоў – а страх. Міхась з п’янкім задавальненнем адчуваў гэты страх і ў поглядзе дырэктрысы, і на дне гарэзных вачэй дзяўчынкі за суседняй партай, і ў тым, як Грышка стрымлівае свой кулак, каб не ўдарыць на поўную сілу… Таму Саколічу на хвілю падалося, што падчас сходу прывідная рука тузанула нейкі рубільнік, і твары ўсіх прысутных згаслі знутры, як вокны, за якімі больш не гараць лямпачкі Ільіча. Адзін настаўнік геаграфіі Сігізмунд Станіслававіч Тарвецкі (за адно імя можна знелюбіць) і пасля сходу не змяніўся – ягоная фанабэрыстая надзьмутая фізіяномія, напэўна, увогуле змяніцца не можа. Вось хто аскалёпак старога рэжыму… Невысокі, але падцягнуты, сівыя валасы і вусы ўкладзеныя валасінка да валасінкі, як прыклееныя, і ўвесь такі акуратны, нібыта парушынкі разлятаюцца ў бакі ад адной думкі, каб прызямліцца на ягоны выпрасаваны касцюмчык. І да таго ж гэты сівы дадатак да пенснэ ў адрозненне ад іншых выкладчыкаў яго, Міхася, шчыра ўзненавідзеў з першага ўроку. Міхась на ягоны расповед пра славутых беларусаў, якія рабілі геаграфічныя адкрыцці, гучна прамовіў, што буржуйскія падарожнікі займаліся паняволеннем неграў і індзейцаў, і іх расстрэльваць трэба, а не вучыць пра іх.
        Сігізмунд Станіслававіч тады злосна ўпёрся позіркам у Міхася і працадзіў скрозь зубы нешта пра самаўпэўненых невукаў… А тады пачалося: на кожным уроку “буржуй” (гэтак з Міхасёвай падачы празвалі настаўніка ў класе) чапляўся, задаваў дурныя пытанні – усё, каб давесці, што ён, Міхась, нічога не кеміць у геаграфіі… А колькі разоў пакідаў пасля ўрокаў! Саколіч дасюль без нянавісці не можа ўспомніць: пусты клас, вясёлыя галасы аднакласнікаў за вокнамі, схіленая над кнігамі сівая галава “буржуя”… Шоргат старонак, якія той перагортвае тонкімі пальцамі так часта, што Міхась напачатку не мог даць веры, што чалавек здольны так хутка чытаць. Але варта загледзецца, адарваўшыся ад вывучэння раздзелу падручніка – занудны голас:
        --Няўжо вам нецікава, Саколіч? Не хацелася ні разу пабываць у прэрыях? Хаця б дзеля таго, каб дапамагчы працоўным мексіканцам?
        Вось шашаль папяровы… І нічогенька ж не баіцца. Усе настаўнікі школы ў гэтым годзе пачалі выкладаць на мове вялікага Леніна, каб наблізіць час зліцця ўсіх народаў СССР у адну магутную нацыю, а ён упарта размаўляе па-беларуску. Гэта ён, ён павінен быў быць сёння на Міхасёвым месцы, і слухаць пра варожыя вылазкі, і паныла маўчаць, не знаходзячы апраўданняў…
        Праўда, аднакласнікі ўрокі геаграфіі любілі. Міхась часам таксама заслухоўваўся буржуйскіх баек пра пампасы-лампасы, канквістадораў і індзейскіх правадыроў… Да таго ж Сігізмунд Станіслававіч заўсёды прыносіў з сабой на ўрок нешта цікавае – якую-небудзь масайскую маску, з дапамогай якой добра было б удаваць вобраз Сусветнага Імперыялізму падчас выступлення агітбрыгады, альбо выцвілы егіпецкі пергамент з выявамі пляскатых шырокаплечых фараонаў, альбо кавалак вулканічнай лавы -- падобны да бруднага вясновага лёду, пабітага воспай сонечных промняў.
        Часам і Міхась нават забываўся на тое, што ўрок вядзе пракляты “буржуй”… Але ўспамінаў, і тады… Асабліва добра ўдалася задумка з чучалам браняносца, гэтак удала пачэпленага на матузкі, што выскачыў проста ў абдоймы Сігізмунда Станіслававіча, калі той адчыніў шафу ў кабінеце геаграфіі.
        Атрамантавы Гогаль пачаў падазрона раздвойвацца, расплывацца ў вясёлкавым тумане… З выратавальнага забыцця вярталіся толькі што перажытыя хвіліны – адна за адной… Гэтак чалавек хаваецца ад дажджу пад навес, а калі дождж ужо скончыўся, палатно раптам прарываецца, і назапашаная на ім халодная вільгаць абрыньваецца на галаву небаракі – адразу па кроплі, тады жменямі, а тады -- вадаспадам.
        Яго бацька – вораг народа! Добра замаскаваны, хітры, але яго выкрылі… Трацкіст, польскі шпіён, ангельскі выведца… Сабатажнік і тэрарыст. Як піянер мог жыць з такім у адной кватэры – і не раскусіць? Ну хоць цяпер, калі ўжо позна, трэба цвёрда адрачыся ад такога сваяцтва. Павініцца перад таварышамі. Прызнацца ў сваім пасобніцтве ворагу.
        “Ну што ты маўчыш, Саколіч?”
        Чырвоны гальштук з яго амаль сарвалі – так што мяккая тканіна нечакана балюча шаргатнула па шыі.
        А яшчэ – і гэта зусім невытумачальна, як блёкат – нечы зласлівы шэпт: “Насіў воўк, панеслі і ваўка”…
        Правільна, не хапала яшчэ расплакацца! Міхась злосна пацёр вочы шорсткім рукавом пінжака. Добра, што застаўся насамоце.
        Нехта з-за спіны крануў яго за плячук. Хлопец спалохана зірнуў назад… Буржуй Тарвецкі! Гэткі ж фанабэрысты, як заўсёды.
        --У вас ёсць якія-небудзь сваякі ў Менску?
        Міхась неўразумела маўчаў. Настаўнік зрабіў колькі крокаў і стаў перад нелюбімым вучнем чорным слупом, шыльдачкі не хапала – “Абыходзіць за сто крокаў”.
        --Вам… нельга дахаты.
        Міхась разляпіў вусны (трэба ж – ён, аказваецца, не вымавіў ні слова цягам усяго дня).
        --Чаму? Мама…
        -- Вашай маці дома няма. І прыслугі таксама.
        Тарвецкі вымаўляў словы, як на ўроку, спакойна, важка, нібыта складаў з цяжкіх, даксканала адшліфаваных каменняў піраміду – так, што ляза ў зазоры не ўсунуць.
        Міхась з нянавісцю зірнуў у шэрыя, нібы сакавіцкае неба, вочы настаўніка геаграфіі, схаваныя здрадліва празрыстымі шкельцамі пенснэ.
        --Я пайду дадому…
        Тарлецкі цярпліва паўтарыў.
        --Там нікога няма. Кватэра апячатана. Вашу маці… забралі. Яна, вядома, хутка вернецца. Але пакуль што вам трэба дзесьці перабыць. Вам ёсць да каго пайсці? Сябры? Сваякі?
        Міхась, зусім агаломшаны, глядзеў на запэцканую парту. Свет рассыпаўся, як разбітае люстра, засталася адна шыкоўная бронзавая рамка. У кожным аскалёпачку друзу крывіўся твар “буржуя”. Куды ісці, калі замест твайго адбітку -- кавалак сцяны ў пустой рамцы?
        Настаўнік геаграфіі ўздыхнуў і зноў крануў інтэлігенцкай рукой плячо былога піянера.
        --Уставайце…
        Міхась не адразу асэнсаваў, куды яны кіруюцца. Папраўдзе, яму было ўсё роўна. Толькі калі пачалі падымацца па шырокіх прыступках пад’езду каменнага дому на рагу Савецкай, успомніў: гэта ж дом “буржуя”. Яны з сябрукамі колькі разоў сачылі за ім, рыхтуючы сюрпрызы кшталту рассыпанага па брукаванцы гароху (старэчу Тарлецкага, аднак, не так лёгка аказалася зваліць з ног – спрытны, гад).
        Дзверы на другім паверсе расчыніліся цяжка, з металёвым рыпеннем, бы ў склеп. І з кватэры пацягнула нейкім застарэлым пахам… І цёмна там было, як у склепе. Некалькі імгненняў Міхась увогуле нічога не мог разгледзець і застыў недарэчнай лялькай, выставіўшы наперад рукі. Рэзкі шоргат – і святло ўдарыла па вачах… Гэта Сігізмунд Станіслававіч рассунуў на вокнах у зале цяжкія парцьеры. Міхась заплюшчыў вочы, а калі вярнулася здольнасць бачыць… Навошта чалавеку столькі кніг? Паліцы ўздымаліся ад падлогі да высокай столі, кнігі стракацелі вокладкамі і выпраменьвалі пыл… Парушынкі скакалі ў светлавых слупах, нібыта радаваліся прыходу новага чалавека – можа, не будзе такім аматарам акуратнасці, як гаспадар, скончыцца гэтая вечная вайна з мокрымі анучамі?
        …Буржуй, як ёсць буржуй. Але, падобна жыве адзін: ні сям’і, ні прыслугі… Няўжо сам прыбіраецца ды гатуе?
        --Есці хочаце, малады чалавек?
        Пытанне настаўніка змусіла Саколіча асэнсаваць, што – так, сапраўды… Свет зруйнаваўся, а есці ўсё роўна хочацца. І піць, аказваецца, таксама страшэнна хочацца…
        Вядома, тое, што падавала на стол Фаня, домработніца Саколічаў, было куды лепей… У настаўніка геаграфіі не аказалася ўвогуле нічога смачнага. Сітны хлеб, тварог, колькі скрылёчкаў сала… Верх “раскошы” – абаранкі. Гарбату Тарвецкі заварваў з сушаных зёлак. Міхась быў бы не супраць, пакуль гаспадар важдаўся на кухні, палазіць па кватэры, дзе акрамя кніг на паліцах грувасцілася яшчэ шмат цікавостак – ад чучалаў птахаў да агромністых ракавін, але Тарвецкі загадаў госцю сядзець і не варушыцца… У другі час так бы Міхась і паслухаўся… Ды цяпер самому хацелася стаіцца, заціхнуць, нібыта тады бяда пройдзе міма, не заўважыўшы…
        Але яна дакладна ведае, дзе цябе шукаць, як спрактыкаваны злодзей вылічвае ўсе хітрыя хованкі гаспадароў, беспамылкова вытрэсваючы грошы з вышыванай падушкі на канапе альбо з развінчанага карнізу.
        Міхась асцярожна пацягваў гарбату з зёлкамі, пазіраючы спадылба на Тарвецкага, які ў белай кашулі і камізэльцы выглядаў яшчэ больш па-буржуйску.
        --Пераначуеце ў мяне, а заўтра пасля заняткаў вырашым, куды вас падзець, -- усё тым жа сухім голасам адказаў на непрамоўленае пытанне гаспадар.
        --Я не пайду ў школу,-- зацяўся Міхась.—Я…я ў Камсамольск-на-Амуры паеду!
        “Буржуй” зрабіў ласку пасміхнуцца.
        -- Хоць на Чукотку, малады чалавек. Але толькі пасля атрымання сярэдняй адукацыі.
        --Нашто мне цяпер ваша адукацыя?
        Сігізмунд Станіслававіч паставіў на белы абрус парцалянавую філіжанку з намаляванай на ёй сіняй птушкай з неверагодна доўгім хвастом.
        --Веды – адзінае, што мы можам забраць з сабою ў любых жыццёвых варунках. Адзінае, што не здрадзіць. Жыццё для вас не закончана, Саколіч. І давайце з’ясуем. Калі вы чакаеце, што я буду вас шкадаваць ды выціраць вам соплі, памыляецеся. Калі вы – няварты ўвагі шматок анучы, не здольны вытрываць спасланых Богам выпрабаванняў, дык не трэба дзівіцца, што вамі будуць выціраць падлогу. Калі вы – мужчына, дык трывайце і ўпарта выбірайцеся з яміны, куды вас будуць раз за разам спіхваць.
        Настаўнік гаварыў невыносна жорстка, нібыта біў па шчоках істэрыка. Міхась ускінуў калматую светлавалосую галаву.
        --Я не ануча! І Бога няма!
        --І першае, і другое пытанне чалавек мусіць вырашыць для сябе сам, не зважаючы на меркаванні іншых. Хапіла ж у вас сілы не адрачыся на сходзе ад свайго бацькі.
        Дзіўна, але разам з усплёскам нянавісці да географа Міхась адчуў дзіўную палёгку: нібыта яго, зняможанага і зняверанага, нехта моцны падняў за каўнер, адвалок убок і страсянуў: “Вочы расплюшчы, недарэка! Вось жа дарога! Чаго ты папёр у дрыгву?”
        Жыццё падалося нечым асобным ад яго самога, празрыстай, прасякнутай святлом субстанцыяй. Яна віравала вакол, як папяровыя парушынкі, вольна праходзіла скрозь цела, якое ўсё стваралася з гэткіх жа сонечных парушынак, і ўсе яны маглі аднойчы некуды адляцець, як пылок з кветкі, і з’яднацца са светлымі аблокамі…
        Але нашто яму аблокі, калі ў яго больш няма чырвонага гальштуку?
        “Ворагі вельмі хітрыя, сынок, -- павучаў бацька.—Ты мусіш верыць толькі таварышу Сталіну!”
        Бацька вельмі не любіў такіх “інтэлігенцікаў”, як Тарвецкі, казаў, што варта любога з іх прыціснуць – і вылезе гнілое буржуйскае нутро.
        Можа, гэта тыя, каго ён “прыціскаў”, інтэлігенцікі з гнілым нутром, і ачарнілі бацьку, агаварылі яго? Ці… заразілі сваёй гніллю, пошасцю? І… маці таксама?
        --Мой бацька – не вораг!
        Міхась адчуў, што слёзы наварочаюцца на вочы… Нізавошта не паказаць сваёй слабасці перад гэтым!..
        Тарвецкі аднак, відаць, заўважыў… Кінуў фанабэрыста:
        --Лішніх насовак у мяне няма! І прыслугі таксама. Спадзяюся, вы ўмееце мыць посуд, Саколіч?
        А потым Міхась сядзеў на цвёрдай скураной канапе – скура была прыбіта цвікамі з масянжовымі круглымі капялюшыкамі, і канапа здавалася апранутай у сярэднявечны даспех, і чытаў узяты наўгад з паліцы дарэвалюцыйны падручнік па геаграфіі – у вокладцы, якая нагадвала зялёны мармур, з крохкімі жоўтымі старонкамі і штампам “Аптекарскій магазинъ А.И.Федоровъ”... Тарвецкі за шырозазным, як маленькі карабель, сталом правяраў сшыткі. Здавалася б, геаграфія – не матэматыка, але “буржуй” увесь час задаваў то сачыненні, то выпісваць цікавыя звесткі пра краіны... Апошняе, пра што давялося пісаць Міхасю, была Малайзія. Але што там наконт яе – забіце, не памятаў. Хіба два словы: “пальмавы алей”.
        У старым падручніку ён таксама знайшоў Малайзію: “Население Ост-Индскаго архипелага состоитъ преимущественно из Малайскихъ племен, которыя на востоке смешиваются съ Папуасами. Многіе островитяне утратили уже нравы и веру своихъ отцов и приняли подъ влиянием колонистовъ европейский образъ жизни.”
        Вось бы з’ехаць туды… Вызваляць малайцаў ад каланістаў, вяртаць ім іхнюю мову ды норавы… А тут няхай самі разбіраюцца…
        --Цікавіцеся экзатычнымі краінамі? – Міхась ледзь не адскочыў ад голасу Тарвецкага проста над сабой. –Што, з’ехаць ад праблемаў хочацца?
        -- Нічога не хочацца…-- прабурчэў Міхась, трохі зніякавелы ад таго, што ягоныя думкі нібы прачыталі.
        Тарвецкі таксама прысеў на канапу і задумна глядзеў перад сабой.
        --Адзін мой… знаёмы таксама вельмі паважаў і любіў свайго бацьку. Той быў калісьці ўдзельнікам паўстання… Прайшоў катаргу, вярнуўся, ажаніўся… А калі нарадзіўся сын, неўзабаве памёр ад перажытага. Чалавек, які здаў яго царскім уладам, былы сябра, універсітэцкі аднакурснік, жыў таксама – але ў сталіцы… Зрабіў кар’еру, стаў вялікім чыноўнікам. Жонка паўстанца была высакароднай, патрыятычнай кабетай, і лічыла пачэсным звязаць лёс з героем-пакутнікам, нашмат старэйшым ад сябе. Яна з гонарам насіла сваю жалобу. І калі сын падрос, вырашыў адпомсціць за бацьку.
        -- Забіць таго белагвардзейца?—вочы Саколіча заблішчэлі.
        --Так… Але таго не проста было забіць, бо яго ахоўвалі. Ён нідзе не паказваўся сам. Тады мой знаёмы звязаўся з групай адчайных, якія не баяліся караць катаў. Гады пайшлі на падрыхтоўку… Хлопец стаў студэнтам універсітэту ў тым горадзе, дзе жыў здраднік. Ён вывучыў усе ягоныя звычкі і яго дзеянні. Ён намагаўся рабіць поспехі ў сваёй навуцы, каб стацца сябрам Геаграфічнага таварыства, праславіцца, атрымаць магчымасць наведваць афіцыйныя мерапрыемствы, дзе бывалі вышэйшыя чыноўнікі…. Лічыце, гэта яму ўдалося. І прысуд быў выкананы.
        --Як?
        -- На жаль, не стрэл… Бомба… Самая папулярная на той час зброя. Маладыя змагары звыклі спаць на дынаміце, снедаць за сталом, на якім стаялі колбы з нітрагліцэрынам… Майго знаёмага схапілі.
        --І павесілі?—Саколіч нават з нагамі залез на канапу, страціўшы пострах перад гаспадаром.
        --Не... Дваццаць гадоў катаргі.—Тарвецкі задумна пагладжваў свае запясці.—Ён адбыў тры… Як ён ганарыўся сабою! З якой лёгкасцю насіў кайданы! А тады сустрэўся з былымі таварышамі бацькі. Даведаўся, што жывуць там, у тайзе, некалькі інсургентаў – пасля катаргі іх пакінулі на вечнае пасяленне. І што яны ваявалі ў тым самым атрадзе, дзе й бацька… Малады катаржанін адразу паспрабаваў паведаміць пра сябе, сустрэцца… Але ніводзін не захацеў да яго прыйсці. Мой знаёмы вырашыў, што яны проста вельмі старыя… Нарэшце яму ўдалося спаткацца з адным з іх… Як хацелася пачуць захопленых успамінаў пра бацьку! Не пачуў. Паступова – усе шкадавалі яго, не хацелі гаварыць наўпрост – зразумеў: усё мана… Ягоны бацька не быў для іх героем. Некаторыя лічылі яго проста за баязліўца. Былі й упэўненыя, быццам ён – здраднік. Забіты юнаком чалавек сапраўды ўціхамірваў паўстанне – але рабіў гэта па перакананні, выконваючы сваю працу… Ім пагарджалі менш, чым юнаковым бацькам, які – варта было арыштаваць –зламаўся, як сцябло ільну пад ударамі біла церніцы… А потым, адпушчаны пасля суда, які стаў для многіх смяротным прысудам, да канца жыцця ўдаваў з сябе мужную ахвяру… Затлуміў мазгі маладзенькай суседцы…Усё жыццё зайздросціў універсітэцкаму сябру, які рабіў кар’еру ў Піцеры… Пасля гэтага мой знаёмы з катаргі ўцёк.
        --Як?
        --Доўга расказваць. Калі душа ахопленая пякельным агнём, цела прапаліць сабе шлях. Ішоў праз тайгу, да мора. Наняўся матросам на маленькую рыбацкую шхуну з Ганконгу – у іх трое памерла ад жаўтухі. Японія, Карэя, Інданэзія, паўвостраў Малака… Ён блукаў па такіх экзатычных месцах, што экзотыка навязала на зубах. І марыў вярнуцца на Беларусь. Тым болей ён не ездзіў у зручных калясках пад парасонам, у пробкавым шлеме і белым пінжаку… Хадзіў пешкі, наймаючыся на самую чорную працу, каб зарабіць грошай на далейшы шлях. Аднойчы яго нанялі пераапранаць нябожчыкаў – ніжэй у той краіне апусціцца немагчыма. Насіў цюкі з шоўкам. Збіраў пальмавы алей. Нават нейкі час змей вучыўся лавіць. Больш за ўсё яму не хапала… Ведаеш, чаго? Лёну. Беларускага лёну. Сіняга пяшчотнага поля, праз якое так любіў бегаць у дзяцінстве. Але аказалася, лён ёсць і на паўвостраве Малака – новазеландскі лён, зусім непадобны да нашага. З шорсткімі лістамі веерам, з жоўтымі кветкамі… Зараз пакажу…
        Тарвецкі падыйшоў да шафы, з-за шкла якой так і мецілі выскачыць засушаныя яшчаркі.
        --Вось…
        На далані географа ляжала сухая кветка, нібыта зробленая з выцвілага егіпецкага пергаменту.
        --Нічога асаблівага, на тытунь падобна,-- прабурчэў Міхась.
        --Яна была яркай, як дзьмухавец,—сумна прамовіў географ.
        --А што з вашым сябрам здарылася далей? – пытанне прагучэла глухавата, бо Міхася паволі пачало хіліць у сон. Тарвецкі зразумеў гэта і загаварыў сушэй, кароткімі, як насечанымі, фразамі.
        --Усялякае было. Паміраў. Выжываў. Аднойчы зарабіў татуіровак ледзь не на ўсім целе – што зробіш, гасціннасць тубыльцаў… Прыстроіўся качагарам на ангельскае судна. І ўрэшце патрапіў у Еўропу... Ахопленую вайной. Але ён даў сабе слова – больш ніколі нікога не заб’е. Ірваўся на Беларусь, як апантаны. Беларусь сустрэла папялішчамі. Са сваякоў – нікога. Немцы… Беларускі ўрад… Палякі… Зноў Саветы… Самае цікавае, што пры кожнай уладзе яго садзілі.
        --За што?—адкінуўшы сон, натапырыў вушы Саколіч.
        --Не шанцавала, відаць,—з’едліва пракаментаваў географ.—Ад немцаў беларусы выкупілі -- ён згадзіўся працаваць у сакратарыяце новага ўраду… А палякі дык ледзь не расстралялі – палічылі савецкім шпіёнам. Прыйшла савецкая ўлада –зноў забралі, ужо як польскага шпіёна. Добра, у кіраўніцтве аказаўся чалавек з групы, што калісь рыхтавала замах у Піцеры. Калі ўспомніць, што мой знаёмы паспытаў пару дзясяткаў каталажак падчас сваіх блуканняў па Азіі-Еўропе, і з кожнай вызваляўся, дык ён нейкі… улюбёнец духу вязніцаў.
        --І што цяпер з гэтым чалавекам?—зноў санліва пацікавіўся Саколіч.
        --Мяркую, з ім усё някепска. Але што ён не зрабіў для свайго народу і часткі таго, што мог бы – гэта таксама дакладна. Ці ненавідзеў ён свайго бацьку? Ведаеш, з цягам часу зразумеў, што мусіць быць яму ўдзячны. Кім бы ён вырас, ведаючы, што сын здрадніка і баязліўца? А так ён – сын героя.
        Ужо правальваючыся ў сон, Саколіч чуў сярдзітыя словы Тарвецкага:
        --Ну зусім ніякага выхавання ў гэтых савецкіх барчукоў… Хоць бы распрануўся, ці што.
        А тады пад яго галаву прасунулася падушка.
        Сон прыйшоў стракатымі птахамі і пачварнымі ліянамі, якія варушыліся, быццам шчупальцы… І яшчэ ўсплыў голас бацькі – аднекуль далёка, з дзіцячай памяці: “Не, ты чуеш, Зойка, якую контру давялося дапытваць… Кашулю сцягнулі – а пад ёй татуіроўкі на ўсю спіну! Ды яшчэ каляровыя – як твая хустка ў птушкі. Кажа, дзікуны распісалі… Ну, мы таксама яму распішам!”
        … Назаўтра сын ворага народу Міхась Саколіч у кабінеце дырэктара кляўся перад суворымі людзямі ў штацкім, што надалей будзе пільным, што гэта інтэлігенцік з гнілым нутром Тарвецкі, замаскаваны шпіён, загубіў ягонага бацьку, каб адпомсціць за свой арышт. Ён і яго, Міхася, спрабаваў заразіць буржуйскай пошасцю: гаварыў, што Бог ёсць, што бальшавікі памыляюцца…
        Варожае адроддзе, канешне, хлапец… Але са здольнасцямі. Да настаўніка варта прыгледзецца.
        
        …У кабінет да цэнзара зайшоў высокі худы чалавек у акулярах. Было відаць, што чалавеку больш за ўсё хочацца ў гэты момант апынуцца ў іншым месцы, але абавязак мацней за непамыснасць, і чалавек з усяе моцы ўдае дзелавы пазітыў.
        --Вось, зірніце, калі ласка… Аўтара дзесяць гадоў як рэабілітавалі, а рукапіс дасюль не выдадзены. Наша выдавецтва хоць сёння гатовае. Цудоўныя пазнавальныя аповесці для дзяцей старэйшага школьнага ўзросту. Вы ж ведаеце, як не хапае нам такой літаратуры… Але ў план ніяк не можам паставіць. Паўплывайце вы на перастрахоўшчыкаў!
        Цэнзар, сівагаловы мажны чалавек з паважнасцю, якая зрабілася ўжо ягонай другой абалонкай, утаропіў шырока расстаўленыя блакітныя вочы на тэчку.
        --Сігізмунд Станіслававіч Тарвецкі… Гэта хто?
        --Гэта беларускі пісьменнік!—заспяшаўся выдавец.—Шмат падарожнічаў… Выкладаў у мінскіх школах геаграфію. Некалькі апавяданняў надрукаваў у сярэдзіне трыццатых гадоў. Нашы спецыялісты лічаць – не горш, чым Янка Маўр, пісаў! Ды й сам Маўр яго памятае, добра адзываецца…
        Твар цэнзара, застылы, як мерзлае цеста, не змяніўся ніводнай рысачкай.
        --І дзе гэты ваш… Тарвецкі быў у часы акупацыі?
        Хударлявае цела выдаўца напружылася: а чаго яшчэ чакаў, тут усё вядома…
        --Быў на акупаванай тэрыторыі… Але ж вы самі падумайце: які трагічны лёс! У трыццаць сёмым арыштавалі па нейкіх недарэчных абвінавачваннях… Чатыры гады адседзеў у Карагандзе, а перад самай вайной прыехаў на Беларусь. А тут – бамбёжкі, немцы… Так, ён уладкаваўся працаваць у школу – але ж супрацоўнічаў з падпольшчыкамі. Яго немцы забралі, дапытвалі, потым адправілі ў лагер смяротнікаў Калдычава… Адтуль у сорак чацвертым вызвалілі партызаны. А ў сорак шостым яго зноў арыштавалі – як нямецкага паслугача. Дзе ён загінуў, нікому не вядома. Але ж – рэабілітаваны поўнасцю!
        Гаспадар кабінету лена пабарабаніў моцнымі, неінтэлігенцкімі, пальцамі па стале, нібыта маленькі барабаншчык сігналізаваў пачатак атакі.
        --Нейкі слізкі ваш Тарвецкі. Такое ўражанне, што ён і дасюль дзесьці блукае па свеце, ад турмы да турмы. Пільней трэба быць, таварыш, асабліва на фоне халоднай вайны. Ну, пакідайце, пагляджу.
        Выдавец здушыў дурное жаданне пакланіцца і выйшаў, назнарок стараючыся захаваць спіну выпрастанай.
        Старонкі ціха шаргаталі, выпраменьваючы папяровы пыл.
        “А цікава напісана, жывенька, -- думаў цэнзар, прабягаючы вачыма радкі.—Пампасы-лампасы, прэрыі-шмерыі… Пра Малайзію гэтак… кранальна. Бач, артыст які аказаўся ў душы ўлюбёнец духу вязніцаў… “
        Зачакаўся гэты рукапіс... Бач, папера жоўтая, крохкая – нібы засушаная кветка малайскага лёну… Дакладней, новазеландскага.
        Шырокая рука з сівымі валаскамі пацягнулася да хваста аднаго са штампаў, якія сядзелі на стале ў чаканні, як птушкі-падлаеды, вусны пяшчотна пахукалі на ўрачыстую гуму… Гума моцна прыціснулася да паперы, быццам прысмакталася ў п’яным пацалунку…
        На першым лісце засталіся роўныя, як шыбеніца, сінія літары: “У архіў”.
        І подпіс цэнзара: “М.Саколіч”.

Падабаецца     Не падабаецца Водгукі
2009–2019. Беларусь, Менск.