RODNYJA VOBRAZY Vobrazy miłyja rodnaha kraju,               
Smutak i radaść maja!..
      
 
Jakub Kołas
    Hałoŭnaja      Słoŭniki           Spasyłki      Ab sajcie       Кірыліца      Łacinka    
Asia Papłaŭskaja
Daviedka
Kantekstny tłumačalny słoŭnik
Iryna Šaŭlakova pra sučasny stan łitaraturaznaŭstva i krytyki
        Bolš jak hod tamu redakcyja litaraturna-mastackaha časopisa “Dziejasłoŭ” raspačała konkurs litaraturna-krytyčnych tvoraŭ na temu “Biełaruskaja litaratura ChChI stahoddzia: postaci, tendencyi, pierspiektyvy”. 26 sniežnia byli padviedzienyja vyniki konkursa, uhanaravany pieramožca, praviedzienyja majstar-kłasy viadomymi litaratarami, krytykami Irynaj Šaŭlakovaj, Michasiom Tyčynam, Alesiem Paškievičam dy Anatolem Ivaščankam.
        
        Iryna Błockaja, Asia Papłaŭskaja.>

        
        U konkursie ŭziała ŭdzieł bolš jak dvaccać čałaviek. Pracy dziesiaci z ich byli vyłučanyja jak lepšyja siarod inšych. U finał prajšli: Arkadź Niesciarenka, Maryna Viesiałucha, Junela Salnikava, Ała Savickaja, Iryna Błockaja/Kšyštaf Chofman, Viera Harnoŭskaja, Siarhiej Hryškievič, Marharyta Alaškievič, Alesia Łapickaja, Alena Karp. Finalisty addavali pieravahu žanram litaraturaznaŭčaha artykuła, ese, recenzii.
        

        
        Ekspierty padzialilisia svaim bačanniem sučasnaha stanu litaraturnaj krytyki. Litaraturny krytyk, litaraturaznaŭca Iryna Šaŭlakova akresliła ŭ najbolš ahulnych rysach tyja punkty, praz jakija sionnia, na jaje dumku, pralahaje “demarkacyjnaja linija” pamiž litaraturaznaŭstvam i krytykaj:
        – Teksty, zviernutyja sionnia ŭ ajčynnaj kulturnaj prastory da asensavannia, apisannia stanu mastackaj litaratury, z peŭnaj dolaj umoŭnasci možna padzialić na “litaraturaznaŭčyja” i “krytyčnyja”. Z punkta hledžannia ajčynnaj litaraturaznaŭčaj tradycyi krytyka josć častkaj litaraturaznaŭstva – kali razhladać apošniaje jak humanitarnuju navuku, što vyvučaje litaraturu vid mastactva ŭ jaho ŭzajemadačynienniach z hramadskim žycciom dy inšymi vidami mastactva. Zvyčajna ŭ litaraturaznaŭčych słoŭnikach dy encykłapiedyjach litaraturaznaŭstva razhladajecca jak “tryjada” troch jaho adhalinavanniaŭ: teoryi litaratury, historyi litaratury i ŭłasna litaraturnaj krytyki.
        Miž tym, u apošnija hady ja sledam za Leanidam Hałubovičam (piśmiennik, redaktar addzieła krytyki haziety “Litaratura i mastactva” – A.P.) usio z bolšaj peŭnasciu pierakonvajusia, što krytyka sapraŭdy stanovicca “čacviortym litaraturnym rodam” (u dadatak da epasu, liryki i dramy). Badaj, u hetkim “paradaksalnym” pytanni možna različvać na na parazumiennie asobnych krytykaŭ, bo ŭ piśmiennikaŭ, vierahodna, buduć piarečanni, dosyć surjoznyja i, varta pryznać, niebiespadstaŭnyja. Tym nie mienš, kali razhladać litaraturnuju krytyku jak admysłovy rod litaratury, to padčas analizu krytyčnaha tvora možna aktualizavać tyja ž ałharytmy i kryteryi, što prymianiajucca dla analizu tvora ŭłasna mastackaha. Najbolš praduktyŭnymi dziela sutnasci i asablivasciaŭ samaarhanizacyi sučasnaj krytyki ŭ “chaosmasie” najnoŭšaj litaratury mnie padajucca idei cełasnaha analizu litaraturnaha tvora .
        Jak i luby mastacki tekst, krytyčny tvor maje płan zmiestu i płan vyražennia (formy). U našym vypadku razmovu pra asablivasci zmiestu musim łakalizavać uvahaj da abjektu i pradmietaŭ adlustravannia. Kali razumieć litaraturnuju krytyku pieradusim jak “mastactva aceńvać” (zhadajem hrečaskaje paniaccie kritike), jak litaraturnyja tvory roznych žanraŭ (artykuły, recenzii, natatki, ese i inš.), prysviečanyja acency, razboru i vytłumačenniu litaraturna-mastackich tvoraŭ, jana paŭstaje adnym z važniejšych składnikaŭ litaraturnaha pracesu. Hałoŭnym abjektam adlustravannia krytyki zjaŭlajecca biahučy litaraturny praces; pradmietami adlustravannia stanoviacca stvaralniki i plon biahučaha litpracesu (supołki, litmanifiesty, padziei, tvory i h.d.) Padkreslim, što ŭvaha krytyki kancentrujecca najpierš na tych zjavach, składnikach litpracesu, što ŭsviedamlajucca jak aktualnyja. Litaraturny praces moža być abjektam adlustravannia i litaraturnaj krytyki, i litaraturaznaŭstva. Adroznivajecca fokus hetaj uvahi: u litaraturaznaŭstvie, jak praviła, asensoŭvajucca ahulna-tearetyčnyja, kanceptualnyja i mietadałahičnyja padychody da asensavannia litaraturnaha pracesu i jaho składnikaŭ; krytyka, paŭtarusia, pieradusim kancentrujecca na aktualnych mastackich padziejach, pryčym heta mohuć być nie tolki tvory, ale i manifiesty, dziejnasci supołak, navat postaci peŭnych tvorcaŭ, čyja dziejnasć usprymajecca jak “kulturnaja padzieja”. Cikava, što ŭ sučasnaj krytycy adnoj z samych vostrych i aktualnych prablem stanovicca prablema asensavannia roli samoj krytyki i dalejšych šlachoŭ jaje razviccia.
        Sučasnaje litaraturaznaŭstva – składanaja i ruchomaja sistema roznych dyscyplin Sionniašniaje biełaruskaje litaraturaznaŭstva znachodzicca, na moj pohlad, u svojeasablivym razłomie pamiž najaŭnymi mietadałohijaj i “technikaj piśma”, prynaležnymi da XX stahoddzia, i nieabchodnasciu pošuku pryncypova novaj mietamovy, u sistemie i miežach jakoj možna było b adekvatna asensoŭvać litaraturu, jakaja stvarajecca na našych vačach.
        Što tyčycca žanravych mahčymasciaŭ sionniašnich krytyki dy litaraturaznaŭstva, jany, nasupierak pieršamu ŭražanniu, davoli scipłyja. Litaraturaznaŭstva pa-raniejšamu reprezientuje svojo plon u manahrafijach, artykułach, tezisach vystuplenniaŭ, litaraturaznaŭčych recenzijach i da t.p. “Šykoŭnaja” raznastajnasć krytyčnych žanraŭ taksama ŭjaŭnaja: usio tyja ž recenzii, natatki, artykuły – u abmiežavanaj kolkasci madyfikacyjaj. U dačynienni da žanraŭ krytyki ci nie samaj vyraznaj tendencyjaj stanovicca tendencyja da ich redukavannia, “sciažennia”. Z adnaho boku, možna było b radavacca: narešcie biełaruskija krytyki pakłapacilisia pra realizacyju čytackich čakanniaŭ; kali sionniašni čytač zdolny spažyvać kulturnuju infarmacyju u minimalnych dozach, dyk damo jamu hetaje ščascie. Ale zvarotny bok hetaha pracesu – imklivy ruch krytyčnaha tekstu ŭ bok rekłamnaha słohanu, rekłamnaha anonsu. Prablemy zhadanaha roznaskiravanaha ruchu abumoŭlivajuć i spiecyfiku stanaŭlennia Internet-krytyki jak “short-short-krytyki”. Skažam, tradycyjny žanr karotkaj recenzii ŭ Internet-krytycy moža ŭ chutkim časie pieratvarycca ŭ kvazirecenziju. Jakimi b “revalucyjanierami” (ci “pionerami”) ad krytyki sionniašnim jaje stvaralnikam nie chaciełasia b zdavacca, vandrujučy z realnaj prastory ŭ virtualnuju i naadvarot, jany musiać mieć pry sabie (dla pačatku!) minimalny “nabor” prafiesijnych “viedaŭ-umienniaŭ-navykaŭ” – kab utrymlivacca ŭ miežach prafiesii i mieć mahčymasć havaryć pra svaje teksty jak pra litaraturnuju krytyku, nie vydajučy za ich razdražnionyja refleksii ci błahanni “pa matyvach litaratury”.
        Kali biełaruskaja litkrytyka razbiarecca sa svaimi funkcyjanalnymi prablemami, zhadany vyšej razłom pamiž “vialikimi” i “minijaciurnymi” jaje žanrami stanie jašče hłybiejšy. Litaraturaznaŭstva ŭ hetym płanie bolš kansiervatyŭnaje: badaj, ničoha nie pahražaje ni sionniašniamu, ni budučamu žycciu litaraturaznaŭčych manahrafij, artykułaŭ i t.p. žanravych form.
        Kolki słovaŭ pra adroznienni “techniki (maniery, stylu) piśma” ajčynnych krytyki i litaraturaznaŭstva. Vidavočna, što ŭ litaraturaznaŭstvie pieravažaje navukovy styl, vyraznaja stylovaja kansiervatyŭnasć. Krytyka, jakija reprezientujecca ŭ sionniašniaj pieryjodycy, razhortvajecca ŭ dyjapazonie ad stylistyki “bieletryzavanaha litaraturaznaŭstva” da ŭłasna mastackaha stylu. Adnoj z najbolš vyraznych stylavych tendncyj ajčynnaj krytyki paŭstaje tendencyja da eseizacyi krytyčnaha maŭlennia.
        Nazirajecca ŭ nas i jašče adna cikavaja tendencyja, mahčyma, zviazanaja z prychodam u krytyku vychavancaŭ Instytuta žurnalistyki (kolišniaha žurfaka BDU), – uzmacniennie publicystyčnasci vykazvannia. Dla sučasnaha krytyka heta, vidać, niakiepska, kali mieć na ŭvazie, što zhadanaja publicystyčnasć maje svaje stanoŭčyja momanty: umiennie zacikavić, “začapić” čytača, pryciahnuć jahonuju ŭvahu i, što važniej, utrymlivać jaje. Ale nie varta zabyvacca i pra niebiaspieku ekspansii publicystyčnasci ŭ litaraturna-krytyčny dyskurs: publicystyčnaja rytoryka moža padmianić saboju “mastactva aceńvannia”.
        Akramia taho, spiecyfičnaje razumiennie sučasnaj krytykaj intertekstualnasci dało joj mahčymasć vydać samoj sabie indulhiencyju na “kulturnaje parazitavannie” (na mastackich i litaraturaznaŭčych tekstach, na kłasicy i avanhardzie i h.d.)
        Urešcie, kali havaryć pra “adrasata” sučasnaha biełarurskaha litaraturaznaŭstva i krytyki, davodzicca “mirycca” z vidavočnymi, banalnymi, ale ad taho nie mienš balučymi paradoksami. Vyraznaje imkniennie, navat praha vychadu da masavaj aŭdytoryi atručanaja dla biełaruskaha krytyka ŭsviedamlenniem niemahčymasci havaryć na adnoj movie z hetaj aŭdytoryjaj. Reč nie tolki ŭ biełaruskaj movie, reč u radykalnym niesupadzienni intaresaŭ (estetyčnych, mastackich, čytackich) biełaruskaha krytyka i ajčynnaha čytača. Majem admysłovy “kamunikatyŭny kryzis” (kali prieafrazavać vysnovu A. Niesciarenki nakont stasunkaŭ čytača i piśmiennika.)
        Litaraturaznaŭstva aryjentavanaje na “prafiesijnaha” čytača (navukoŭcy, aspiranty, studenty i h.d.), u mienšaj stupieni – na čytača “litaraturnaha” (piśmienniki, krytyki) dy “kalalitaraturnaha”. Krytyka, u adroznienni ad litaraturaznaŭstva, u ideale imkniecca da achopu šyrokaj aŭdytoryi, ale ŭ realnasci jana različanaja (i moža različvać – u bližejšaj pierspiektyvie) na čytača kali nie prafiesijnaha, to padrychtavanaha (to bok amal prafiesijnaha).
        


Padabajecca     Nie padabajecca
2009–2019. Biełaruś, Miensk.