РОДНЫЯ ВОБРАЗЫ Вобразы мілыя роднага краю,               
Смутак і радасьць мая!..
      
 
Якуб Колас
    Галоўная      Слоўнікі           Спасылкі      Аб сайце       Кірыліца      Łacinka    
Янка Брыль
Даведка
Кантэкстны тлумачальны слоўнік
Пра галоўнае
1
        Ноч каля вогнішча над ракой. Камары, холад, птушыны канцэрт. Гутарка з сябрам. А потым – роздум...
        Ох, недарма чалавек даўно ўжо назваў сябе толькі госцем на гэтай зямлі, і не соладка было яму прыйсці да гэтай думкі!..
        Успамінаецца адзін з нядаўніх вершаў Маршака, дзе ёсць мудрыя і, відаць, таксама ж у пакутах народжаныя радкі (не памятаю даслоўна): «Калі мне было чатыры гады, калі я быў яшчэ несмяротны...»
        Майму малому пяць. Зімой, калі ў суседнім доме памёр дзядок, хлопец не даваў мне спакою доўга: а што, а як, а чаму?.. Аднак для яго гэта – самы першы пачатак пакутлівага роздуму над тым, што жыццё чалавека – ой, як далёка і як бязлітасна, жорстка не вечнае. Малы будзе яшчэ вельмі доўга думаць, што людзі паміраюць, а потым прыйдзе час на думкі, што і я таксама памру...
        А я ўжо думаю і за сябе, і за яго, і наогул за чалавека. І думаць так пад зоркамі, у адзіноце – бывае ўсё ж такі цяжка.
        Упадак сіл? Можа. Што – гнаць такія думкі працай? Добра гэта...
        А ўсё ж і тады, калі чалавек будзе нарэшце жыць, як трэба жыць чалавеку, думкі такія яго не пакінуць.
        Яны і павінны былі б падказаць нам наймудрэйшую з думак – пра мір, у якім найбольш разумна было б пражыць тыя лічаныя гады, што адведзены кожнаму з нас прыродай.
        
        
* * *

        
        Страшна бывае ад думкі, што родныя, сябры, што твой цудоўны сынок – толькі сустрэчныя на бязмежнай дарозе часу, паміж небыццём, што было, і небыццём, што будзе. Што мы не бачыліся з сынам, з другам мільёны год, і хутка зноў не будзем бачыцца – ніколі!..
        Якія жудасна шчаслівыя гады і дні нашай любві, дружбы, і як жа часта мы марнуем іх на пустое!..
        
        
* * *

        
        Вецер будзе кудысьці гнаць аблокі, месяц – хавацца за соснамі, калі і мяне ўжо не будзе. І нехта іншы стане думаць-прадумаць, што так і суджана, мусіць, яму сумнявацца, горка тужыць і плакаць без слёз, і часта шукаць апоры, і горача любіць – жыццё, дабро, людзей, паэзію!..
        Так думаецца ў полі за лясною вёсачкай, над Віллёй, дзе ў пятнаццатым годзе была перадавая – кроў, туга і акопныя вошы... Акопы не зацерліся, хоць параслі сасоннікам.
        Тут і пішу, стоячы на пясчанай дарозе, перад вячэрняй зарой, што яшчэ ўсё ніяк не патухне, пад гулам высока-высокага самалёта. Пішу ў паўцемры, наўздагад, каб не адкладаць і гэтых думак-пачуццяў, як многае, што я чамусьці ўсё адкладаю...
        
        
* * *

        
        За паўстагоддзя з гакам многа і пражыта, і перажыта, і сёе-тое зроблена. Але яшчэ больш – змарнавана часу...
        Што ж, чалавек – не механізм з гарантаванай дакладнасцю, і калі ён не заўсёды мог трымаць сябе ў руках – ёсць, відаць, у гэтым нейкая заканамернасць. Трэба ж яму і проста жыць, не толькі тварыць ды змагацца.
        І ўсё ж пра гэтую процьму змарнаванага часу я думаю не ўпершыню. Шкада. І сумна.
        
        
* * *

        
        Чакаючы свае чаргі ў цырульні, пераглядаў старыя «Крокодилы». Сярод «афарызмаў», да якіх не ставішся сур’ёзна, раптам наткнуўся на такі:
        «Памылкі мінулага можна выпраўляць толькі мемуарамі».
        Успомніліся дзве кнігі. За сотню то больш, то менш змястоўных, то больш, то менш цікава напісаных пісьменніцкіх аўтабіяграфій. Але ніхто – і сам я ў тым ліку – нават і блізка не падняўся да пушкінскага:
        «И, с отвращением читая жизнь мою...»
        Характэрна гэта, адзнака нейкая – такая праведнасць, адсутнасць, як гаворыцца, самакапання?
        
        
* * *

        
        Сцішнавата часамі, падумаўшы: а як жа я выглядаю збоку, у вачах іншых людзей?..
        І сцішнаватасць гэтая заключаецца ў тым, што тут я і сам пачынаю глядзець на сябе – і знешняга, і ўнутранага – збоку. Што я такое? Адкуль? І куды?.. І прозвішча нейкае носіш... Іменна носіш, нібы ўзяўшы яго напракат...
        Адчуваў гэта ўжо неаднойчы, а вось схапіць і на паперы замацаваць гэтае адчуванне – не ўдаецца. Прынамсі, цяпер не ўдалося.
        
        
* * *

        
        Мой найбліжэйшы памёр. А я, яго другая частка, амаль адно з ім, здзіўлена бачу, што навокал усё – як было, так і ёсць. Як пасля ўсіх тых, што паміралі на нашай з маім другам памяці. Нібыта ён – гэта я; я і памёр, я і гляджу, правяраю, што ж тут змянілася, калі нас няма...
        Дзіўнае, горкае... і шчаслівае адчуванне.
        
        
* * *

        
        Убачыў у беластоцкай «Ніве» партрэт маладзенькага хлопца, «энтузіяста роднай справы», і цёпла, ледзь не расчулена падумаў пра яго, – збоку, з дыстанцыі ўзросту, успомніўшы, што я быў амаль такі самы – калісьці.
        Раней так думалася пра маленства. Цяпер я ўжо думаю так і пра маладосць.
        І гэта не сумна, што ўжо і яна – таксама калісьці. Не вельмі сумна, калі з любоўю думаеш вось пра такіх, як гэты – юнак з харошай, чыстай усмешкай.
        
        
* * *

        
        Гледзячы на партрэты тых, што жылі даўно. Яны не толькі жылі, але ж і адчувалі сябе без нас зусім нармальна, і нават не здагадваліся, што мы, іменна такія, як мы ёсць, персанальна калісьці будзем.
        
        
* * *

        
        Сумна стала, пераглядаючы стары фотаальбом. Пісалі людзі калісьці адзін аднаму: «На доўгую... на вечную памяць...» І ўжо даўно іх няма, і памятаць іх – няма каму...
        
        
* * *

        
        Вось праблема – ведаць, што ты жывеш толькі сёння, што няма чаго адкладваць многае на заўтра, няма чаго кудысьці ўсё спяшацца... А чаго? Каб потым азірнуцца і заплакаць? Што бег ды не дабег, а многае мінуў...
        
        
* * *

        
        Каб не было ў цябе свядомасці – не сумаваў бы ты, не ўпадаў бы ў адчай, не думаў бы пра смерць, а цвіў бы сабе, як кветка, або, як шпак, спяваў бы, колькі табе належыць, або памахваў бы хвастом на поплаве, як бык.
        
        
* * *

        
        Ясны поўдзень. Усхваляваны натоўп.
        Школьнік трапіў пад машыну. Аўтобус, – хоць і затармазіў рэзка, аж ткнуўся ў канаву, – стукнуў малога моцна. Каля самай школы, пры ўездзе ў зялёны, поўны майскай квецені гарадок.
        Было гэта ўчора. Цяпер я прачнуўся ў адзіночным, сцішнавата ціхім нумары гасцініцы раней, чым дома, і – адразу з думкай пра ўчарашняе. Як быццам думка тая і не спынялася, не спачывала...
        Лепш бы я, хлопчык, не ведаў цябе, не ведаў, што ты ёсць, лепш бы я думаў, што і ты – проста адзін з тых нястомных, звонкагалосых, у белай кашульцы, з чырвоным гальштукам, якія ўчора канчалі свой трэці, чацвёрты, пяты, святкавалі пачатак канікул.
        Я і так не ведаю цябе, нават не бачыў, які ты – ні да таго, ні пасля. Бачыў толькі тваю, пралітую пад ногі, сутнасць – жменьку крыві на гарачым, убітым жвіры, бо цябе ўжо забралі.
        Ды вось здаецца мне, што я ўжо ведаю цябе, і горка, што ты заціх назаўсёды. Такі самы, як мільёны іншых, а ўсё ж адзіны, тая часцінка, грань жыцця, што ў тым самым адценні, відаць, не паўторыцца.
        А для бацькоў, для блізкіх?..
        
        
* * *

        
        У газеце, дзе вы надрукуеце мой некралог, няхай таксама будзе недзе побач жывы, таленавіты артыкул пра несмяротнасць сапраўднай паэзіі.
        
        
* * *

        
        Страшныя рэчы адбываюцца з блізкімі або знаёмымі людзьмі, не адбываюцца са мною, а вельмі проста могуць адбыцца.
        І ў гэтым шчасце, жудасна-часовае шчасце, якім трэба жыць.
        У добрага, сціплага чалавека памёр адзіны сын, адзінае дзіця. І сын быў харошы, я яго ведаў. Думалася тады, што я... ну разарваўся б ад болю, ці што...
        А ён нядаўна зноў надрукаваў артыкул. Добры. Зноў жыве.
        
        
* * *

        
        У цяжкія хвіліны ён думаў, што нядрэнна яму – ой, нядрэнна! – мець недзе далёка бацьку, брата ці друга, каб да кагосьці з іх паехаць і паскардзіцца. Тады, калі яны ў яго былі. Амаль што побач.
        А што ўжо гаварыць цяпер, калі іх – і найдалей – няма?..
        
        
* * *

        
        Жыццё чалавечае – як агонь. Быў і няма. Зноў загарэлася і патухла. Зноў гарыць. І так – бясконца. Тая самая вечная, таямнічая і цудоўная з’ява.
        Так думаў я ўчора, у Гомелі, неяк па-новаму не толькі зразумеўшы, але і адчуўшы гэта.
        Апоўначы, калі мы з Дзімам вярталіся ад яго старэнькай мамы і спыніліся каля помніка героям вайны, каб паглядзець на Вечны агонь, адчуванне тое вярнулася. Здалося нават, што калі б пасядзеў там адзін, хоць да дня, – адчуў бы па-сапраўднаму яго паэзію – паэзію вечнай работы гарэння.
        ...Скромніца, работніца, так хораша спявала за святочным сталом, а потым – знікла трагічна, сама пажадаўшы гэтага, знікла – як патушаны агонь.
        А я – праз дзевяць год, богведама дзе, на Палессі, вяртаючыся ў горад з далёкай пасекі ў рэдкіх бярозках і клёнах, – я ўспамінаю яе, як жывую, за тым сямейным сталом, з тою вясёлаю песняй...
        Што, мала было на свеце агню? Мала ёсць яго? Мала будзе?
        Тут, з чалавекам, – не проста агонь. Больш чагосьці. Больш непаўторнага.
        
        
* * *

        
        Пачынаю ўжо лічыць свае гады, нібы рублі пад канец камандзіроўкі...
        Няўжо ў народным, старэчым «ужо і дахаты трэба збірацца» ёсць нешта ад рэлігіі?
        Ці гэта проста вялікая, сапраўдная мудрасць – ад зямлі, ад працы, ад жыцця, – мудрасць, якая яшчэ не мае імя, але вышэй за якую няма нічога?
        «Дахаты» – зліцца з прыродай, стаць часткай яе, пабыўшы трохі ў шчасці і ў горычы свядомага існавання.
        
        
* * *

        
        Людзі цяжкай працы, якія жывуць у прыродзе, гавораць не толькі «хочацца жыць», але ж і «трэба жыць».
        Не плач, не гаруй па сваім, па сваёй, каго ты страціў ці страціла, – табе трэба жыць.
        Ёсць і ў мяне такое адчуванне. Відаць, недарма я пражыў у прыродзе, у цяжкай фізічнай працы маленства і маладосць. Адтуль яны, гэтыя думкі. Хоць і шмат у мяне, як Прышвін кажа, было адхіленняў ад правільных чалавечых паводзін.
        Падумаў гэта, гледзячы на сыта-зялёны, паліты адвячоркавым сонцам агарод, на яблыні, мужнага ўзросту каштан каля хаты, а за гародам-садам – на сцяну лісцянога лесу.
        Мы сюды з сябрам прыехалі ў хату ягоных бацькоў, пасля вялікай, нялёгкай у спёку дарогі нам тут добра адчуць халадок, цішыню, апусціцца ў самога сябе, супакоіцца.
        Свеце родны! Маіх ужо многіх няма, а мне яшчэ ўсё трэба жыць, трэба рабіць сваё.
        
        
* * *

        
        Задрамаў у крэсле, прачнуўся і – не ўпершыню – падумаў:
        «Няўжо ўсё гэта – я? Гэтыя рукі, ногі, твар? Гэтыя думкі пра самога сябе?..»
        Як быццам ёсць яшчэ нейкі іншы я, які вось можа назіраць мяне такога, як я ёсць, збоку...
        
        
* * *

        
        Зусім не хістаюцца толькі слупы, асабліва – глыбока ўкапаныя.
        
        
* * *

        
        Такая простая алгебра:
        Сябры нашых сяброў – нашы сябры. А ворагі нашых сяброў? У кожным выпадку – не сябры. І так балюча бывае, калі сябры пра гэта не памятаюць.
        
        
* * *

        
        Хадзілі па аціхлай ноччу шашы, паміж дзвюх сценак лесу, пад зорным, бязмесячным небам, па мяккім, злёгку рыплівым снезе.
        І думалася з даўнім, яшчэ хлапечым захапленнем і з лёгкім сумам позняй сталасці пра веліч сусвету і нашу, маю чалавечую нязначнасць.
        Успомнілася бабуля, адна з вялікіх пакутніц, што гарэла – не дагарэла ў вайну, а сёння кажа: «Жыць ужо можна было б, а тут у ямачку трэба».
        Шлях і малых і вялікіх. Туга, якой не пазбыцца, якая павінна клікаць або да адчаю, або да таго, каб свае паводзіны звяраць па вечнасці.
        Так было ўчора.
        А цяпер, хоць і сонца ўзыходзіць, і хвойнік ды голае вецце злёгку сярэбрана заінелі, хоць і ціха яшчэ на той самай шашы, – усё-такі ноч, зорная ноч застаецца больш урачыстай, глыбейшай, чым дзень. Яна далучае да мудрасці, вечнай паэзіі сусвету, а дзень замыкае ў нашай будзённасці.
        
        
* * *

        
        Сястры ці брату не скажаш, што каб ведаў, дык узяў бы лепшую ці лепшага. А жонцы ці мужу можна такое сказаць.
        І тады вось якраз і дыхне халоднай чужасцю, стане цёмна, балюча... Ды так балюча, як бывае мужу ці жонцы, хоць ёсць і тое, што павінна было б назаўсёды радніць – іхнія дзеці.
        
        
* * *

        
        Мой старэнькі, нямоглы дзядзька, чыгуначнік на пенсіі, якому я трохі памагаў, сяк-так пісаў мне калісьці з Адэсы, што як памрэ ды пабачыць Антося, майго бацьку, – усё раскажа яму... Смешна было, сумна, прыемна. А сёння вось успомнілася зноў, праз дваццаць год.
        Чаму ж яно жыве ў нас – жаданне пагаварыць з тымі, каго ўжо няма і не будзе, расказаць ім, як мы любілі іх, як гаварылі пра іх пасля з роднымі і сябрамі, як нас усіх яшчэ больш зблізіла гэтая страта?..
        Сваёй чаргою і мы ўжо, услед за старэйшымі, набліжаемся да рубяжа. Успамінаю пахаванне брата, найбліжэйшага мне з чатырох, зноў бачу тое прадвясенняе золкае разводдзе, калі адзін наш сябар, самотны ў машыне, за рулём, дабіраўся праз ноч і ранне сваіх чатырохсот кіламетраў, калі другі ўсе клопаты ўзяў на сябе, каб быць у горы зусім побач, калі трэці не змог ад плачу гаварыць над труной... Восем гадоў прайшло, ужо і ў памяці сёе-тое блытаецца, скажам, рэальнасць і паслядоўнасць фактаў, а пачуцці – застаюцца такімі ж...
        Вось мне якраз і расказаць бы пра гэта самому брату, а яго – няма. І гаварыць з ім можна цяпер, калі не пад чаркай ды не верачы, як наш старэнькі дзядзька, у «той свет», толькі з думкай пра несмяротнасць нашых блізкіх у нас саміх, у нашых думках, у нашай памяці.
        А гаварыць з імі парой так хочацца! Бо іх ужо так шмат на тым баку.
        
        
* * *

        
        Час бяжыць, бяжыць, а потым я спынюся, а ён пабяжыць далей...
        А я ўсё збіраюся азірнуцца, каб убачыць, нарэшце, найлепш, што я павінен зрабіць, каб належна наладзіць тое, што я павінен пакінуць, аддаць, адыходзячы.
        
        
* * *

        
        «Колькі таго жыцця!..»
        Часовасць гэтую разумеюць па-свойму і мудрасць і дурнота. Адна стараецца насыціць яе, часовасць, мудрым зместам, а другая – схапіць хоць што.
        
        
* * *

        
        «Так вось мы і марнуем самі сябе», – сказаў ён. Але з усмешкай. Відаць, не вельмі ўсведамляючы тое, што ён і сапраўды марнуецца, растрачваецца на пустое. Жыццё яшчэ ўсё не бачыцца яму дадзеным адзін толькі раз. Жыве – як на вакзале: «Абы той час прайшоў хутчэй». А да якога ж цягніка?..
        
        
* * *

        
        Старыя запісы ў блакноце, зробленыя дваццаць дзевяць год таму назад. Перачытваю іх – і раптам дзіўна стала, што гэта іменна я, а не хто іншы пражыў так многа. Многіх сучаснікаў, сёння ўжо сталых, у той час яшчэ не было, многія былі дзецьмі, а я ўжо тады адчуваў сябе бывалым, ужо азіраўся назад і баяўся, што не паспею зрабіць таго, што павінен.
        Дзіўнае, сцішнаватае яно – адчуванне прасторы за табой, прасторы перажытага...
        І тое яшчэ, як ты тады – даўно, у розны час – упіраўся лбом у сваё невядомае, якое цяпер так проста бачыцца, а сёння – упіраешся зноў, у тоё невядомае, што будзе...
        
        
* * *

        
        Падумаў: «А ўсё-такі старэю...» І пастарэў яшчэ на некалькі хвілін.
        Ну, дык ці варта ж думаць пра гэта?
        
        
* * *

        
        Каб толькі жыць як найдаўжэй, дык гэта вельмі цікава было б: як яно ўсё праходзіла – так многа і так доўга!..
        Часта яна ў мяне паўтараецца, гэтая думка. Нават не думка, а вясёлае здзіўленне.

Падабаецца     Не падабаецца
2009–2019. Беларусь, Менск.