РОДНЫЯ ВОБРАЗЫ Вобразы мілыя роднага краю,               
Смутак і радасьць мая!..
      
 
Якуб Колас
    Галоўная      Слоўнікі      Гасьцёўня      Спасылкі      Аб сайце       Кірыліца      Łacinka    
Янка Купала
Вершы
Кантэкстны тлумачальны слоўнік
У купальскую ноч
Цёплым летам на Купальле,
Як ноч ляжа без граніцы,
Зводы, чары бліжай, далей
Відны ў пушчы над крыніцай.
 
Ля калоды, на калодзе –
Ў кожным лесавым куточку –
Кветка-папараць усходзе,
Зацьвітае ў гэту ночку.
 
Хто захоча ў цёмнай гушчы
Пашукаці, паспытаці,
Падпільноўвае дух пушчы –
I ня дасьць нічога ўзяці.
 
Вось глядзіце! Зважна, ціха
Чалавек ідзе, крадзецца;
Што за немач, што за ліха?
Ці ж няма ўжо дзе падзецца?
 
Вочы кроўю наліліся,
Аб зуб зубам страх ляскоча,
Клубам гнецца, прыхіліўся:
Кветку-шчасьце цапнуць хоча.
 
I мармоча, як спрасоньня,
Пад шурпатымі сукамі:
«Ці ж, як летась, і сягоньня
Мне з пустымі йсьці рукамі?
 
Кожны год іду сюды я,
Кожны год надзею маю,
А тут немачы нямыя
Круцяць, верцяць з боку, з краю.
 
Зьбіўся з толку, жыць нязмога;
Вечны голад кветкі-шчасьця,
То ад Бога, то да Бога
Гоніць, цісьне, як з напасьці.
 
Стой! Здаецца, вунь зірнула,
Як бы зорка, як бы сонца!
Ах, ня тое! Адвярнула!..
– Гэта шышка на сасонцы».
 
Ну шукаці, як шукаці!
Цемра з нэтрай скача скокі,
Звод рагоча ў цёмнай гаці,
Смоўж зіркае аднавокі.
 
Так шукае, лазіць лазам,
Просіць, моліць, заклінае,
А дух пушчы з пушчай разам
Успамінкі ўспамінае:
 
«Кінь шукаць, спраўляць скавыты,
Не чапай маіх харомаў!
Я – дух пушчы, дух сярдзіты,
Не спушчу нідзе нікому!
 
Кветкі пільна я пільную,
На замкоў замкнёна сорак,
А дарожку даў такую:
Людскіх костачак узгорак.
 
Не пачуеш нашай рады,
Будзе тое і з табою!
За цьвяточак для прынады
Ты заплаціш галавою!
 
Як на сьвет сьвет нарадзіўся,
Як душа засела ў целе,
Ўсе ляцелі к гэтай місе,
I ніводныя ня елі.
 
Пушча знае, што бароне,
Што ёй дадзена на сховы,
Крыжам ляжа на загоне,
А ня дасьць надзець аковы.
 
Адчапіся, адхрысьціся!
Доляй-казкай счараваны,
Ты яшчэ не дарасьціўся
Цьвет пасьцігнуці жаданы.
 
Бачыш, ночанька, як сажа,
Жджы лепш раніцы, ня кветкі!» –
Так дух пушчы з пушчай кажа
Чалавеку напасьледкі.
 
А ён блудзіць, ходам ходзе
Тамка, тутка, далей, бліжай,
То скрадаецца, як злодзей,
То бярэцца плазам-крыжам.
 
То абыйме дрэва-елку,
То рукамі водзіць пуста,
То пагоніць з хвойкі белку,
То спужае птушку з куста.
 
Пад нагамі мох шапоча,
Лісьце ласіцца па твары,
Ён шукае і мармоча,
Як ня чуе чараў-мараў.
 
«Прэч, загіньце, ведзьмы, злыдні!
Вунь вам верас, вунь вам лычка;
Ці няўжо вам не абрыдне
Шаматаці мной, як тычкай?
 
Шоў я полем, сенажацяй,
Шоў гарою і далінай,
А тут кветкі не спагнаці,
Хоць хавайся ў дамавіну!
 
А нашто ж мне над калыскай
Аб ёй ночка напявала?
Напявала, што ўжо блізка,
А пасьля сама схавала.
 
А нашто ж мне на папары
Насьвістоўвала жалейка,
Жальма жаліла на сквары?
Аж і сьціхла, дабрадзейка!
 
А нашто ж мне звонам косы
Вызванялі на прасьцягу?
Самі выгубілі росы,
Мне пакінулі боль-смагу.
 
А нашто ж мне на вясельлі
Пелі, гралі, чаркі білі?
Самі сьціхлі, занямелі,
Мне ўчарашні дзень згубілі.
 
А нашто ж мне на Каляды
Галасілі па-хаўтурну?
Самі вылеглі загладай,
Я ў жальбе снуюся бурнай.
 
А нашто ўсё гаварыла:
Жджы на кветку, на Купальле!
З году ў год чакаю мілай
I шукаю бліжай, далей.
 
Можа, тамка? можа, гэтта?
Пнуся, рвуся ўзад і ўперад –
I на лета, ўсё на лета...
Вязьнем я і кветка ў нерат.
 
Не трашчыце, не шасьціце,
Сухалесы, пустацьветы!
Дайце кветку, дайце жыці,
Не чаруйце у сусьветы!
 
Мох, чарнобель, расхіліся!
Кветка, кветка, выглянь сьмела!
Чорнай кроўю ўвесь абліўся,
Сухажыльле зводзіць цела...
 
Стой! Здаецца, вунь зірнула,
Як бы зорка, як бы сонца...
Ах, ня тое! Адвярнула!..
– Гэта шышка на сасонцы».
 
I пабег, пабег па лесе,
Закруціўся дымам-пылам,
Стаў, глядзіць, на грудзі зьвесіў
Галаву над пнём пахілым.
 
А дух пушчы з пушчай разам
Успамінкі ўспамінае
I так далей кажа сказам, –
Ночка слухае нямая.
 
«Вырві сэрца, высуш сэрца,
Запалі агнём, як сьвечку!
Не глядзі, што кроў сатрэцца,
Не паглядывай на печку!
 
Як ноч прыйдзе, гэта ночка,
Выйдзі з сэрцам, як з паходняй,
Ад кусточка да кусточка
Асьвяці мой хорам годне!
 
Так сьвяці, ня бойся мукі,
Зь верай вернай і надзеяй, –
Кветка прыйдзе сама ў рукі,
Толькі сэрца спапялее.
 
Чуеш гэта, зробіш гэтак?
Будзеш панам, слаўным князем;
А ня зробіш – сотні летак
Выць так будзеш паміж вязьзем.
 
Прыйдзеш, пойдзеш у нягодзе,
Віцца будзеш, як вужака,
Дзень ці ноч, ня скажаш: годзе!
Чахнуць будзеш, небарака!
 
Бачыш, чуеш: царства наша
Вечна, сільна, неўгамонна;
Духа пушчы не застраша
Ні сякера, ні карона.
 
Не ўздымайся сухавейне,
Не вышуківай закляцьця!
Скора поўнач, скора пеўні
У тваёй зайграюць хаце».
 
Дух гамоніць, лес трасецца,
Стогнуць хвойкі і асіны,
Шум пакоцісты нясецца,
Як хто гіне або згінуў.
 
Чалавек маўчыць, марудзе,
Ўзад, уперад пройдзе, гляне.
Вось мінута, а штось будзе,
Можа, можа, і дастане...
 
Абы поўнач, як маланка,
Не змахнула цьвет закляты, –
Прахам пойдзе ўся гулянка,
Зноў год жджы на гэта сьвята!
 
Што? Стаіць, глядзіць, о Божа!
Кветка-папараць абходзе,
Зацьвіла, як мак, прыгожа,
Як бы сонца на усходзе.
 
Схамянуўся, прэ кустамі,
Як шалены, прэцца к кветцы;
Лес кусаецца сукамі,
А ён туж дапрэ, здаецца.
 
Раптам певень загалосе
Недзе ў вёсцы, ў роднай вёсцы. –
Ўсё – як сон... не засталося...
Лісьць трасецца на бярозцы.
 
Не то з пуду, не то з жалю
Вочы трэ, глядзіць нясьмела –
Пуста, дзіка, бліжай, далей,
Толькі штосьці зашумела.
 
Зашумела, замуціла,
Дзікі рогат паплыў рэхам,
Думка сьніла, не дасьніла,
Паляцела з пушчай сьмехам.
 
Паваліўся, як сноп жыта, –
Як сноп жыта пры сасонцы.
Крык адно, як звон разьбіты:
«Дайце кветку! Дайце сонца!»
 
1911
 
 
 
 
Падабаецца     Не падабаецца Водгукі
2009–2019. Беларусь, Менск.