РОДНЫЯ ВОБРАЗЫ Вобразы мілыя роднага краю,               
Смутак і радасьць мая!..
      
 
Якуб Колас
    Галоўная      Слоўнікі      Гасьцёўня      Спасылкі      Аб сайце       Кірыліца      Łacinka    
Янка Купала
Вершы
Кантэкстны тлумачальны слоўнік
Аб мужыцкай долі

#1
Дайце скрыпку мне маю.
            Дайце мне мой смык!
Я зайграю, запяю,
            Як жыве мужык.
Глянь: вялікае сяло –
            Ветрам хоць разьвей,
Завяло ж там, завяло
            Бяздольле людзей!
Бачыш, быццам чалавек,
            Векам малады:
Сьлёзы лезуць з-пад павек,
            Гнецца ад бяды.
Сіла згублена ў палях,
            Сышла ні за грош,
Дыхавіца у грудзях,
            У каленях дрож.
Колькі слава і рука
            За жыцьцё цярпіць!
Адно доля бедака
            Сном вячыстым сьпіць,
За ўсю працу, за ўвесь труд,
            Зьвярнуцца к каму?
Камень голы там і тут
            Платаю яму.
Летам выаздабе ў пот
            Мачыху-зямлю, –
Увосень схопіць недарод
            За работу ўсю.
Зімой – холадам зь сям’ёй
            Воўкам завядзе,
На паліцу зуб вясной
            З голаду кладзе.
Так ідзе за годам год,
            I не паглядзіш –
Ачапіў Мікіту звод,
            Лёг пад белы крыж.

 

#2
Кепска жыці! дый што зробіш?
Цярпець мусіш як-нібудзь,
Грош заробіш, два праробіш,
Кроў, пот, сьлёзы век цякуць.
 
Няма ботаў – лапці носіш,
Абы толькі стала лык;
Штось украдзеш, штось заробіш,
Вось і сыт я, гад, мужык.
 
Ў тры пагібелі гну сьпіну
Перад тым, хто сьсе мой пот;
Скажаш праўду – як скаціну,
Цябе злаюць на ўвесь род.
 
Цэлы век безь перарыву
Гараваў, ракой пот цёк,
I вось – дайцеся ўсе дзіву –
Я ад беднасьці ня ўцёк.
 
Голы, босы хадзіў дзіцем, –
Цяпер стар, і ўсё ж ня ўскрос:
Паглядзіце, пасудзіце –
Я таксама гол і бос.
 
Скора з чэрвямі сам-насам
Сьмерць папрэ жыць бедака,
Вы ж ці глянулі хто часам
На магілу мужыка?
 
Варта глянуць: крыж яловы
Пахіліўся, мохам зрос;
Насып, знаць, калісь дзярновы,
Дажджавы ручай разьнёс.
 
Замест ружаў, геаргіняў –
Крапіва, лаза, палын,
А пад імі ў дамавіне
Ляжу я – нядолі сын.
 
Спачываю, пазабыты
I чужымі, і сваймі...
О, цяпер адзет і сыты!
Жыў зь зямлі і сьпі ў зямлі.
 
Над мной восеньню слатлівай
Ды зімоваю парой
Гудзіць вецер жаласьліва
Песьняй гораснай такой.
 
Вецер сьвішча, вецер стогне,
Жальбы шле ў выцьці дзіком,
Можа, сэрца чыё дрогне
I ўздыхне над мужыком.

 

#3
Сагнуўшы плечы ў крук,
Араў зямлю Паўлюк,
            Як чорны вол варочаў,
А з дня ў дзень, з году ў год
За плот шоў ўвесь прыплод,
            Сам днём блудзіў, як ночай.
 
Так выйшла ўся моц з жыл, –
Араць ня стала сіл,
            Настаў канец дакукі...
З касою сьмерць прыйшла,
З сабой весьць прынясла:
            Пара складаці рукі!
 
Ўзяў шлюб зь зямлёй Паўлюк,
Ня гне ўжо плечы ў крук,
            Быдлём ня чэзьне болей.
Памёр і не спазнаў,
Што на чужых араў
            Ўвесь век чужое поле.

 

#4
За сахой, бараной,
За сярпом і касой
З дня на дзень, з году ў год
Сьлёзы, пот лье народ,
А за гэта за ўсё
Што ж здабыў за жыцьцё?
 
            Гэй, го-го! Гэй, го-го!
            Мы жывём і пяём,
            Хлеб наш людзі ядуць,
            Мы ж мякіну жуём!..
 
З тапаром і пілой
Маразянай зімой
З дня на дзень, з году ў год
Шуркі ставіць народ,
А за гэта за ўсё
Што ж здабыў за жыцьцё?
 
            Гэй, го-го! Гэй, го-го!
            Мы жывём і пяём,
            Аграваем другіх,
            Самі холад клянём!..
 
На палац, на пакой
На сьпіне на худой
З дня на дзень, з году ў год
Бэлькі носіць народ,
А за гэта за ўсё
Што здабыў за жыцьцё?
 
            Гэй, го-го! Гэй, го-го!
            Мы жывём і пяем,
            Дамы ставім людзям,
            Самі мром пад вуглом!..

 

#5
Як выйду за хату
На траву-лагі,
А што ж касіць буду,
Божа дарагі?
 
            Ой, лю-лі, лю-лі,
            Што ж буду касіць?..
 
Туды-сюды, сям-там –
Сьмех казаці людзям:
Сівец, аер, куп’ё –
Вось і ўсё, вось і ўсё!
 
*

Як выйду за хату,
Дзе дабро – шнурок,
А што буду жаць я,
Зьбіраць, везьці ў ток?
 
            Ой, лю-лі, лю-лі,
            Што ж буду зьбіраць?
 
Туды-сюды, сям-там –
Сьмех казаці людзям:
Мятлу, гірсу, званец, –
Вось і ўсё, і канец!
 
*

Як выйду за хату, –
Бор шуміць, пяе...
А што ж буду сеч я,
Дзе хвойкі мае?
 
            Ой, лю-лі, лю-лі,
            Дзе дровы, бярно?
 
Туды-сюды, сям-там –
Сьмех казаці людзям:
Лаза, корчык, гнільлё, –
Вось і ўсё, вось і ўсё!
 
*

Як выйду за хату, –
Дарога ідзе,
А куды ж, кудою
Мяне павядзе?
 
            Ой, лю-лі, лю-лі,
            Куды ж завядзе?
 
Туды-сюды, сям-там –
Сьмех казаці людзям:
У астрог, у карчму, –
Вось і ўсё усяму!..

 

#6
Эх, дзяцюк, хама ўнук,
            Сын бяды і працы,
Чаго прэш, як сьляпы,
            Ў панскія палацы?
 
Ці там сват, ці камрад,
            Ці брат, ці сястрычка?
Ці цябе вабіць там
            Панна-белалічка?
 
Ці табе па арбе,
            Трудах, потам зьлітых,
Весялей, шчасьлівей
            Між паноў, між сытых?
 
А мо’ дзе на куце
            Разам там саджаюць
І віном дарагім
            Частуюць, прымаюць?..
 
Эх, Арцём! ня твой дом –
            Панскія парогі,
Не твае там дружкі,
            Мой ты браце ўбогі.
 
Бач, стаіш і дрыжыш
            З шапкаю ў парозе –
Вось якраз, як зімой
            З дрэвам на марозе.
 
А во, глянь, лепей стань,
            Кланяйся здалёку:
К табе аж пад парог
            Нясе чарку лёкай.
 
Трэба піць, закусіць
            Недаежай панскай,
У руку цмакануць
            За прывет, за ласку.
 
А вунь, дзе панна йдзе, –
            Якія, ах, шаты!
Што глядзіш? – у яе
            Ёсьць паніч багаты.
 
Як там ёсьць, ты ўсё ж госьць, –
            Думай і аб хаце...
Вось, сабак дворных дзе
            Не спаткай, мой браце.
 
Ну, пайшоў ты дамоў
            Нязваны, нясланы,
Са сьлязой пад брывой,
            Нясыты, няп’яны.
 
Знаць, ня так, небарак,
            Думаў разгасьціцца:
За сталом з багачом
            Піці, весяліцца.
 
Што ж рабіць? трэба жыць...
            Слухай долі-маткі
I панам ня хлюсьці,
            Пільнуй сваёй хаткі,
 
Цемнаце, беднаце
            Палац не стаўляўся:
Не такі ў ім народ,
            Каб на рэчы знаўся.
 
Вер, ня вер, як ня мер,
            Мой гаротны браце, –
Дзе радзіўся, дзе ўзрос, –
            Трэба і ўміраці.

 

#7
Сажань шырынёю
Надзельны шнурок...
Пустыня, бяз гною,
Каменьне, пясок...
 
Пад сьнегам адпрэла
Жытцо за зіму;
Прыхваціпа, зьела
Сьпека ярыну.
 
Бульба – як арэхі,
Як цьвек – бурачок...
– Вось скарбы, пацехі
Твае, мужычок!
 
Багаты будзь зь нівы,
Ўвесь чынш заплаці;
Будзь весел, шчасьлівы,
Ня пі, не крадзі!
 
Жый згодна з усімі
І Бога хвалі,
Не крычы з другімі:
«Свабоды! Зямлі!»

 

#8
Нашто хлеб, нашто багацьце,
Калі нам мякіны хваце?
Нашто боты, чаравікі,
Калі ёсьць лаза і лыкі?
Нашто век зямлі хацеці?
Памром – сажань будзем меці!
Нашто новыя нам хаты?
Казна, двор і так багаты.
Нашто сьвет навукі шчаснай,
Калі сьлёзы сьвецяць ясна?
Нашто лек на гора болькі,
Калі маем манаполькі?
Нашто знаці ўсяго многа?
I так трапім да астрога!..

 
[1907–1912]
 
 
 
 
Падабаецца     Не падабаецца Водгукі
2009–2018. Беларусь, Менск.