РОДНЫЯ ВОБРАЗЫ Вобразы мілыя роднага краю,               
Смутак і радасьць мая!..
      
 
Якуб Колас
    Галоўная      Слоўнікі           Спасылкі      Аб сайце       Кірыліца      Łacinka    
Уладзімер Караткевіч
Даведка
Кантэкстны тлумачальны слоўнік
Леаніды не вернуцца да Зямлі (Нельга забыць)
Пралог
Раздзел I
Раздзел II
Раздзел III
Раздзел IV
Раздзел V
Раздзел VI
Раздзел VII
Раздзел VIII
Раздзел IX
Раздзел X
Раздзел XI
Раздзел XII
Раздзел XIII
Раздзел XIV
Раздзел XV
Раздзел XVI
Раздзел XVII
Раздзел XVIII
Раздзел XIX
Раздзел XX
Раздзел XXI
Раздзел XXII
Раздзел XXIII
Раздзел XXIV
Раздзел XXV
Раздзел XXVI
Раздзел XXVII
Раздзел XXVIII
Раздзел XXIX
Раздзел XXX
Раздзел XXXI
Раздзел XXXII
Раздзел XXXIII
11. 1
РАЗДЗЕЛ VII
        
РАЗДЗЕЛ VII

        
        Вясна з'явiлася ў Маскву зусiм нечакана. Здавалася, яшчэ нiчога не было, толькi цяклi струменьчыкi бруднай вады з-пад наздраватых куп снегу на газонах, ды цяплейшы стаў адбiтак вячэрняга сонца на мурах дамоў. Усе гэтыя няўлоўныя прыкметы магло заўважыць толькi чуйнае вуха ды вiдушчае вока: больш звонкi, чым зiмой, стук дзявочых абцасiкаў па асфальце, блакiтнае сонейка, якое павiсла на вострым кончыку ледзюка, праменнi, якiя пачалi грэць праз шкло вокан.
        А потым пайшло.
        Зіма не адступала тут павольна, як у вёсцы, у размераным чаргаванні сонечных дзён і марозных начэй. У горадзе з зімою вялася жорстксія, злая, па-гарадскому, вайна.
        Зіму скідвалі з дахаў, як з муроў крэпасці. Яна ляцела ўніз і цяжка ляскалася аб каменні. Яе тленныя рэшткі грузілі на самазвалы і вывозілі прэч, ачышчаючы поле пабоішча.
        Яе воіны грувасціліся ўжо за горадам, але зіма, подых яе, усё яшчэ існаваў, усё яшчэ гуляў вуліцамі, усё яшчэ наступаў белымі палямі на гарадскія прадмесці.
        I раптам…
        ...дзяўчынка ў зацішку, за рогам дома, пачала гуляць у "класікі", скакаць на адной ножцы па клетках, накрэсленых крэйдай.
        - Мак-мак-мак... дурак.
        Чамусьці ўсе дзеці з першым подыхам абнаўлення гуляюць у "класы". Дзяўчынка скакала па клетках, і каленкі ў яе былі голыя.
        Гэта і была вясна.
        А потым пачалася падземная вайна. Сапёры-карэнні вялі падкопы, каб захапіць абшар для жыцця.
        I аднойчы выбухнуў мільёнамі салатных пупышак Цвярскі бульвар. Нават тут, у гэтай цёмнай аўдыторыі, Андрэй адчуваў, як за парцьерамі, што завесілі вокны, сваволіць і бяжыць між дрэў, уздымаючы лёгкі зялёны пылок, гарэзлівы вецер.
        Вельмі хацелася кудысьці ў пушчу, дзе лазорава сінеюць беларускія пралескі, дзе ў нетрах такуюць цецерукі. Сядзенне ў аўдыторыі было б зусім нясцерпным, каб не Яніс, які соп поруч, з некаторым здзіўленнем разглядаючы "Данаю" Рэмбранта, ды не мяккі грудны голас, які гучаў у цемры.
        Пасля таго, аб чым ён даведаўся ў маці, Андрэю было неяк асабліва добра слухаць гэты голас. I зусім не хацелася ні аб чым пытаць Гораву - а раптам яна нічога не ведае, а раптам гэта толькі супадзенне. Няхай сабе нічога не ведае.
        Яна зусім не падабалася яму як жанчына. Але аднойчы ён на хвіліну даў сабе волю і спытаў, а што б ён, Андрэй, адчуў, каб яна знікла. I шчыра адказаў сам сабе, што гэта было б дрэнна. Непрыкметна ён проста прызвычаіўся, што кожны тыдзень будзе бачыць яе, чуць яе голас, сачыць за ходам яе думкі, смяяцца з яе жартаў.
        Ён разумеў, што яе лекцыі не проста лекцыі, што гэта яшчэ і нейкі новы, пакуль мала зразумелы для яго, погляд на жыццё, на яго колеры і гукі, на чалавечыя пачуцці, на мастака і мастацтва.
        I яму зусім не хацелася згубіць гэтую крыніцу. Ён ведаў, што кожнага чалавека, які сустрэўся з табою па дарозе і ідзе ў той самы бок, што і ты, - трэба вельмі-вельмі берагчы і не губляць з вачэй.
        - Ты аб чым задумаўся, - шгурхнуў яго Яніс і пажартаваў, - слухай, пра генія размова ідзе. Пра цябе.
        - Цiпун табе на язык, - шапнуў Андрэй, - я пакуль мошчамi быць не збiраюся.
        Голас у цемры стаў іранічным:
        - Зноў магутна прадстаўленая Беларусь размовы вядзе?
        - Прабачце, - сказаў Андрэй, - Янiс кажа, што "Цыганка" Хальса вельмi падобная на яго жонку.
        Адчувальны штуршок пад рэбры:
        - Свіння.
        - Зайздрошчу ,- сказала яна, - вы, Вайвадс, з самага пачатку лекцыі думаеце пра гэта?
        - Ён хлусіць, - забурчаў Яніс, - ён проста сказаў, што не хоча быць геніем.
        - Супакойцеся, - сказала яна, - гэта небяспека, здаецца, нікому з вас не пагражае.
        - З'еў? - спытаў шэптам Вайвадс.
        А голас гучаў зноў. I Андрэй паступова зноў забываў аб вясне, паглыбляючыся ў яго мяккія хвалі.
        - Саскія штурхнула Рэмбранта на той шлях, па якім ён пайшоў пасля яе смерці. Да гэтага пералому яго любілі ўсе, ён ледзь спраўляўся з заказамі, у яго было трыццаць вучняў... Але толькі ў апошнія гады жыцця з ёю, а асабліва пасля яе смерці ён зразумеў, што бюргеры хочуць золата і мармуровых калон, хочуць карцін, якія прыемна казычуць нервы, а перад ім другі шлях - выяўленне ўнутранага жыцця чалавека. I на гэтым шляху ён адзін... Прымірэння не было.
        Андрэй раптам убачыў, што яна ўзяла нешта з сумачкі, паднесла да вуснаў і глытнула. Потым, пасля паўзы, казала далей голасам, які стаў трохі больш глухім:
        - Спыніцца на шляху ён не мог. I з гэтай хвіліны карцінам яго было суджана заставацца з ім да смерці... I гэта пасля славы.
        Яніс, які ўсё яшчэ не мог забыць крыўды, нахіліўся да вуха Андрэя:
        - Гэта пра цябе, - з'едліва сказаў ён.- Вершы застануцца з табой.
        - Сціхні, бандыт, - сказаў Андрэй.
        - I першай з гэтых новых карцін стаў "Начны дазор". Ні сучаснікі, ні мы не здолелі зразумець, што малюе на ёй мастак.
        Проста на Андрэя рухаўся знаёмы з дзяцінства натоўп. I сярод гэтага натоўпу схілялася светлая фігура дзяўчынкі з пеўнем у руках.
        - Гэта - трывожнае пачуццё чагосьці, што вось-вось можа адбыцца. I людзі ідуць змагацца з гэтым "чымсьці", у імгле і цемры. Яшчэ поўныя сілы, а праз гадзіну, магчыма, аддадзеныя невядомаму.
        Андрэй разумеў усё, што яна кажа, нейкімі падсвядомымі глыбінямі, і ўсё гэта было блізка яму.
        - Няўжо Рэмбрант з'явіўся адзін? Няўжо ніхто не шукаў разам з ім? Не... Не маглі ўзняцца да яго, але шукалі. Вось Вермеер з Дэльфта. Прасцей і натуральней нельга выявіць чалавека. Але яго цікавіў толькі гэты, толькі адзін чалавек, а Рэмбрант агульначалавечы, як кожны геній.
        I боль Рэмбранта быў знаёмы многім. Але ў іх гэта быў проста безвыходны боль, а ў Рэмбранта - тута па еднасці чалавечай, туга па тым, як цяжка, мудра і нясцерпна жыць кожнаму на зямлі.
        Глядзіце, вось - "Яўрэйскія клады" Рэйсдаля.
        Яна сціхла на хвіліну. Андрэй бачыў, як ускінулася на светлы прамакутнік экрана яе тонкая рука. Адбіткі дыяпазітыва клаліся і на яе, і праз гэтую руку з плоці і крыві, тонкую белую руку, здавалася, бачна было тое, што на экране. Рука была празрыстай.
        - У Бахчысараі, поруч з Чуфут-Кале, - казаў далей голас, - ёсць даліна смерці, могілкі, на якіх хаваюць караімаў з усяго свету. Нашы клады не прыгнятаюць, а гэтае будзе сніцца, як кашмар. Нагрувашчанне каменных грабніц, паміж якімі часта нельга праціснуцца. Усё гэта пераплецена гліцыніямі, якія чапляюць вас за ногі і адзенне. А на грабніцах адно імя, без прозвішча і года. Быццам чалавек не варты іншай памяці. Глядзіце, хіба не такія могілкі тут, перад вамі?.. Ніжэй апусціцца нельга. А Рэмбрант добра ведаў цану чалавека, нават у безвыходным адчаі. Ён ведаў: дрэнных няма. I адзінае, што можа ўзняць чалавека, які апусціўся, гэта мастацтва. Мастацтвам гуляць нельга. Гэта не заказ і не гульня ў бірулькі, гэта сумленне зямлі... Вось "Давід перад Савулам". Хлопчык, што сам здзівіўся дзіву, якое адбываецца пад яго пальцамі. I Савул, які забіваў і атручваў, азірнуўся на жыццё, і яму стала страшна і шкада сябе.
        - Бог ты мой, - сказаў ціха Андрэй, - гэта тое самае, што я думаў.
        - Значыць, ты не памыляўся, - шапнуў Яніс.
        - Ён ведаў, яму будзе цяжка. Ён ведаў, яму не даруюць "Асура, Амана і Эсфіра". Ён ведаў, нельга бяскарна ўзрошчваць у сабе такое. Але праўда пачуццяў была вышэй золата... у яго няма вучняў, імёны яго і Хендрыке абліваюць брудам, ён непатрэбен сябрам. У яго адбіраюць усё, акрамя карцін - карціны нікому не патрэбны, нават крэдыторам. Паміраюць усе, каго ён любіць. I ўрэшце памірае ён сам, пакінуўшы няскончаным "Вяртанне блуднага сына"...
        Голас гучаў такой глыбінёй, што Андрэй адчуў, як яму перахапіла подых..
        - Ён пераможаны, але ён перамог. Таму што нават у апошняй сваёй карціне давёў, што мастацтва можа быць такім жа складаным, як жыццё... I нават нечым больш, чым яно. Блудны сын прайшоў усе стадыі прыніжэння, ён не можа нават прыпасці да рук бацькі, бо развучыўся любіць. I ў сыне, галаву якога з'ядае парша, мы часам угадваем саміх сябе, калі нам цяжка і патрэбна рука, што можа апусціцца на тваю галаву. Нам неабходна гэта.
        Рука Янісава дакранулася да Андрэевага пляча.
        Калі запалілі святло, Грынкевічу здалося, што з пачатку гэтай лекцыі прайшлі, пэўна, стагоддзі і што тая вясна, якая шуміць за акном, зусім іншая вясна, а сам ён глядзіць на яе другімі вачыма.
        Ён устаў, адчуў са здзіўленнем, што злёгку хістаецца на нагах, і падышоў да яе стала.
        Людзі паступова пакідалі аўдыторыю. Урэшце яны засталіся адны. Ён стаяў і глядзеў на яе бязважкую фігурку, на шэрыя вочы пад зламанымі бровамі, безабаронныя і насцярожаныя вочы.
        - Дзякуй вам, Ірына Сяргееўна, - чамусьці ціха сказаў ён.
        - Вам спадабалася? Я рада гэтаму. Вельмі.
        - "Спадабалася" не тое слова. Разумееце, у кожнага бываюць свае сполахі. I часам прыходзіць хвіліна, калі здаецца, што ты нічога больш не можаш, што хоць пяро з'еш, атрымаецца лухта... I гэта, сапраўды, пасля вялікіх страт.
        Ён бачыў яе апушчаныя павекі з цёмнымі веямі. Яна сказала:
        - Не шкадуйце аб гэтым. Пакуль вы не давядзеце адваротнага, усе людзі будуць ведаць, што вы на пераломе, і будуць чакаць. Старое не вяртаецца. Пэўна, вы сапраўды на парозе чагосьці новага... I не пакутуйце: часам гэта цягнецца вельмі доўга і надта балюча. А ў сапраўдных паэтаў - праз вялікую тугу, праз абавязковую страту чагосьці вельмі дарагога.
        Эпідыяскоп падзяляў іх: маленькая чорная гармата, накіраваная ў сцяну.
        - Такое са мною было.
        - Ведаю, - проста сказала яна, - я чытала вашу "Смерць на світанні". Але вы пакуль не знайшлі сябе. Значыцца, гэта ўсё яшчэ прыйдзе.
        - Я адшукаю гэту дарогу, - сказаў Андрэй, - магчыма, дзякуючы вашаму Рэмбранту.
        - Ну, гэта занадта, - сказала яна, - вы з тых, што знаходзяць дарогу самі.
        Яна прыўзняла жоўтую сумачку і дадала:
        - Толькі не бойцеся, калі на вас будуць шыпець. Ва ўсіх вас ёсць толькі адзін жорсткі суд - суд над сабою.
        - Ну, яшчэ раз дзякуй, - сказаў Андрэй, - вы добры чалавек, вас радасна слухаць.
        Ён выйшаў на калідор. Вясна глядзелася ў вокны празрыста-зялёнымі шатамі дрэў. Ля акна стаяў бялявы Яніс і глядзеў уніз, на кветнік.
        - Ты чаго там затрымаўся, падонак? - спытаў ён. - Унь з Марыйкай Крат ледзь з-за цябе радзімчык не стаўся.
        - А чаго ёй злавацца? - неўразумела спытаў Андрэй. - Што, я забіў кагосьці на яе вачах?.. Дзе яна?
        - Там за рогам стаіць.
        Грынкевiч пацiснуў плячыма i накiраваўся за рог. Марыя стаяла там, успёршыся на падваконне, i твар яе здаваўся зеленаватым i зменлiвым ад празрыстага ценю веснiх дрэў i зараз, пакуль яна не бачыла яго, нават добрым. Ва ўсiх астатнiх выпадках Андрэй ведаў толькi тры выразы на яе твары: раздражнення, насцярожанага чакання i яшчэ - млявай пяшчоты.
        Ён падышоў да яе і стаў поруч.
        - Вясна, родная. Добра жыць, праўда?
        Яна не адказала. Твар адразу стаў напружаным, абцягнуліся скурай і пачырванелі скулы.
        - Што з табой? - спытаў Андрэй. - Сарока пярсцёнак украла?
        - Ты ведаеш, што са мной.
        - Дальбог, не. Я ж не чараўнік. Зноў нейкае глупства.
        - На гэты раз не глупства. Ты хутка пакінеш мяне.
        - Вядома. Паеду на канікулы. Калі толькі ты не запросіш мяне да сябе.
        - Не запрашу.
        - Што ж, тваё права. Тады паедзем да мяне.
        - Шлюха да цябе паедзе, вось хто. Iх запрашай.
        Андрэй усміхнуўся. Яму ні на каго не хацелася злавацца:
        - Ты, аднак, і лаяцца можаш. Гэта я ад цябе ўпершыню чую.
        - I не тое пачуеш.
        Грынкевіч узяў Марыю за руку.
        - Слухай, - сур'ёзна сказаў ён, - што, уласна, сталася?
        - Ты закахаўся ў гэтую... там, на лекцыі, - тон Марыі быў невымоўна гідлівы.
        Андрэя як быццам хтосьці ўдарыў па галаве. Ён стаяў аслупянелы ад гэтай дзікай думкі, не верыў сваім вушам.
        - У Гораву? - спытаў ён нарэшце голасам, што прарваўся аднекуль знутры.
        - Не вымаўляй яе iмя пры мне.
        Тэатральная фраза вярнула Андрэю раўнавагу і здольнасць жартаваць:
        - I якія ж гэта прыкметы, што я такі закаханы? Ты растлумач, а то я нешта не бачу.
        - Ты пачаў хадзіць на ўсе яе лекцыі.
        - Што ж, гэта святы абавязак слухача, - сказаў ён.
        - Глядзіш на яе сабачымі вачыма, гатовы мастом перад ёю расцягнуцца.
        Голас лектара, яе спагада, яе словы аб Рэмбранце, нарэшце, тое, што, магчыма, яе продак быў там, на пароме, патрабавалі неадкладнага адказу. Гэтай дарэмшчыны нельга было вытрымаць, нават калі б гэта сказала маці.
        - Слухай, такімі словамі не кідаюцца. Гэта ўсё адно як гноем кідаць.
        - Я кахаю, таму і кідаю, - плечы яе затрэсліся.
        Андрэй, як заўжды, не вытрымаў. Шкадаванне да гэтай жанчыны рабіла яго вельмі слабым, і яна гэта ведала.
        - Марыя, - сказаў ён, - гэтак жа ж нельга. Нельга так крыўдзіць людзей. Мяне і яе. Я вельмі яе паважаю. Але гэта ўсё.
        - Няпраўда, - строга сказала яна, - ты закахаўся, ты, магчыма, нават недзе сустракаешся з ёю. Іначай адкуль такі тон у сённяшняй вашай размове?
        - Табе мала майго слова гонару?
        - Мала. Калі чалавек закахаецца, ён губляе гонар.
        - Калі з чалавекам здараецца такое, ён набывае гонар, - сказаў Андрэй, - проста ты вельмі дрэнна думаеш аб каханні, Маша. А я думаю аб ім высока. I таму слова табе даю, што я ні разу і не думаў ні аб чым іншым. Ані...
        - Важнасць, - тарганула яна плячом.
        - Слухай, - сказаў ён, - я слова даў.
        I прыбавiў глуха:
        - Бадай, і не варта было.
        - Не варта? - разгублена спытала яна.
        - Не варта. Таму што, калi я даю слова, я яго даю.
        Але яна ўжо зноў не слухала:
        - I яна. Яна на цябе якiмi вачыма глядзiць?
        Андрэй збялеў.
        - Не руш, - глуха сказаў ён, - не руш чалавека. Пра мяне можаш казаць, што хочаш. Іншых - не чапай. Колькі ж гэта вас развялося - майстроў чапаць чалавека за жывое?
        - Бачыце вы, які рыцар.
        Андрэй маўчаў, адвярнуўшыся ад яе і гледзячы ў акно, бо ў горле хадзіў нейкі камяк. Потым ён глынуў яго і сціснутым голасам сказаў:
        - Я, здаецца, пачну цябе ненавідзець. Каб я так псаваў камусьці жыццё, я не спадзяваўся б ні на што, акрамя гэтага.
        Адразу ўстрывожаная, яна пасунулася была да яго, але ён адступіў на крок.
        - Не падыходзь. Не падыходзь, пакуль я не звыкну да цябе - новай. Я думаў, тут толькі рэўнасць, толькі злосць да мяне. А тут з'явілася незычлівасць і да другіх людзей... Мне раптам стала брыдка з табою.
        Ён рэзка павярнуўся і пайшоў ад яе прэч. Размовы, здаецца, ніхто не чуў. Бог ты мой, як брыдка. Не, з гэтым, мабыць, трэба канчаць.
        Яніс усё яшчэ стаяў на ранейшым месцы і нервова паглядваў туды, адкуль павінен быў з'явіцца друг. Убачыў. Усміхнуўся.
        - Яніс, - сказаў Грынкевіч, - за што?
        - А за тое, - змрочна сказаў Яніс, - за тое, што істэрычка. Як што не па іх, дык адразу сімпаты-ычны такі скандальчык... Кінь, Андрэйка, што зробіш, калі ў іх мухі ў носе.
        Памаўчаў.
        - Ах выдра. Я ж памятаю, як яна да цябе першыя два месяцы ставілася. Проста анёл, з блакітнымі крыльцамі. Я яшчэ, грэшны чалавек, зайздросціў. Не, брат, горшыя за іх толькі дактары.
        Грынкевіч закурыў, адчуў, як дымок пякуча пацягнуўся ў лёгкія, і раптам сказаў:
        - Продкі ў такіх выпадках дапіваліся да божай плешы.
        - Нельга дапівацца, - сур'ёзна сказаў Яніс, - Галіна Іванаўна толькі што аб'яву давала, што заўтра нас павязуць маляваных угоднікаў глядзець.
        - Куды?
        - Ну, быццам па розных там Уладзімірах ды Суздалях. У мэтах набліжэння да жыцця.
        - Гэта добра, - сказаў Андрэй, - я ўсё адно заўтра ў гэты калідор не змог бы прыйсці. Агідна... Хто хаця павязе?
        - Кажуць, быццам Горава.
        - Што ж, і тое добра. Будзем аптымістамі.

Падабаецца     Не падабаецца
2009–2019. Беларусь, Менск.