РОДНЫЯ ВОБРАЗЫ Вобразы мілыя роднага краю,               
Смутак і радасьць мая!..
      
 
Якуб Колас
    Галоўная      Слоўнікі           Спасылкі      Аб сайце       Кірыліца      Łacinka    
Уладзімер Караткевіч
Даведка
Кантэкстны тлумачальны слоўнік
Леаніды не вернуцца да Зямлі (Нельга забыць)
Пралог
Раздзел I
Раздзел II
Раздзел III
Раздзел IV
Раздзел V
Раздзел VI
Раздзел VII
Раздзел VIII
Раздзел IX
Раздзел X
Раздзел XI
Раздзел XII
Раздзел XIII
Раздзел XIV
Раздзел XV
Раздзел XVI
Раздзел XVII
Раздзел XVIII
Раздзел XIX
Раздзел XX
Раздзел XXI
Раздзел XXII
Раздзел XXIII
Раздзел XXIV
Раздзел XXV
Раздзел XXVI
Раздзел XXVII
Раздзел XXVIII
Раздзел XXIX
Раздзел XXX
Раздзел XXXI
Раздзел XXXII
Раздзел XXXIII
11. 1
РАЗДЗЕЛ XXXIII
        
РАЗДЗЕЛ XXXIII

        
        Ён iшоў начной Масквою. Крокi памiралi ў вулiцах, на якiх не сустракалася нi людзей, нi машын. Горад быў бязлюдны, адданы ва ўладу яму. Блыталiся завулкi i вулiцы, i нiкога не было поруч, акрамя ценю.
        Ішоў, не задумваючыся, куды ён ідзе. Усё менш ставала святла, і гэта азначала, што ён набліжаецца да ўскраін. I тут ён пабачыўся з зорамі, якіх няма ў цэнтры вялікага торада. Ноч была цёмная, ясная, зоры былі халодныя...
        Упала адна, а за ёю другая. Гэта, вядома, не былі Леаніды. Леаніды не вернуцца да зямлі. Яны бачылі на ёй столькі, што не хочуць больш глядзець на яе нівы і цяністыя лясы, пакуль усе людзі не стануць іншымі.
        Усе да аднаго.
        Ён спыніўся. Перад ім невыразна сінеў у зорным святле лёгкі, узнесены да нябёс сваімі бязважкімі сценамі і ўсечаным дахам Круціцкі церамок. Даўно, вельмі даўно збудаваў яго нехта з продкаў Андрэя, вымушаны пакінуць Дняпро і яго берагі. Яму, напэўна, не было лягчэй.
        Гульбішчы прывідна абдымалі ўвесь начны свет, а праз іхнія аркі мігцела зорамі начное неба.
        Але яшчэ вышэй за іх стаяў блакітны церам. Стаяў пад зорным шатром, як мара, узнесеная да зор, як спроба суцяшэння ў тым, у чым нельга суцешыць.
        Інстынкт прывёў чалавека сюды, дзе ён быў шчаслівы з ёю. I чалавек сеў на цагляныя сходы.
        Дзе ты? Куды пайшла? Дзе адшукаю твае сляды?
        Ён песціў рукою халодную цэглу, быццам гэта была яна, але ўсё гэта было дарэмна, а слёз не было. Таму ён устаў і апошнім позіркам акінуў блакітныя муры. Ён ведаў, што ніколі больш не прыйдзе сюды.
        - Бывай, - сказаў ён. - Бывай.
        Вуліцы. Крокі. Пустэча.
        За што было ўсё гэта? Хто зрабіў гэта?
        Андрэй раптам спыніўся. Так, зараз ён ведаў, хто гэта. Раптоўная думка - і ўсё стала на свае месцы.
        Ён стаяў у гэты момант у нейкім парку, цёмным і пакручастым, як шляхі чалавечыя. Зоры заблыталіся ў галінах, але ўнізе было цёмна. I ў гэтай цемры чалавек раптам зведаў усё, а ў сэрцы, поруч з бязмежным болем, якому ніколі не будзе канца, поруч з бязмежнай і горкай любоўю, ажывала нешта другое.
        Так, вядома, ва ўсім былі вінаваты я н ы.
        Ім было начхаць на тое, што мірыяды існаванняў хочуць жыць, будаваць дамы, песціць дрэвы, Для нелюдзяў вайна і ўсё тое жахлівае, што яна нясе, - была толькі сродкам для ўстаткавання іхняй "геніяльнасці", іх асобы, іхніх смярдзючых, нікому не патрэбных, мёртванароджаных дактрын.
        Так, жыццё не дае шчасця. Але яно дае запал вайны. Нельга дазволіць такога. I, калі трэба, ён стане першы супраць усяго гэтага.
        Уладары жаху, ханжы, нечысць. Усё, чым жыў чалавек з часоў вялікай царыцы Хатшэпсут: яго ўсеабдымныя думкі, яго геніяльнасць, уся яго бязмерная добрая цеплыня, усё каханне мірыядаў, што адвеку жылі тут, - усё гэта - дай ім волю - магло стаць халодным атрутным пылам.
        ...Пасярод нешырокай пляцоўкі стаяла пад цёмнымі дрэвамі ручная дзіцячая каруселька. Ён не ведаў, дзеля чаго ён падышоў да яе, дзеля чаго паклаў руку, дзеля чаго стаў хадзіць вакол, павольна круцячы яе, пустую, нікому не патрэбную ў гэты глухі начны час.
        Магчыма, і не мае права на шчасце чалавек, якога чакае вечны бой. Але за што яна?! Яна, добрая, светлая, уся створаная для жыцця...
        Яны забілі яе, а самі жывуць і зараз. Забілі лепшую на зямлі. Забілі за тое, што яна была ўвасабленнем кахання і любві, а любоў - гэта самае небяспечнае для іх. За гэта яны і забілі яе. За гэта і забілі.
        Ён хадзіў і хадзіў па крузе, хадзіў, як змучаны сляпы конь у прыводзе малатарні, якому толькі і засталося, што хадзіць вось так.
        Яны забілі яе, і для чаго была зараз гэтая няхітрая прылада, якая круцілася пад яго рукой?
        Ён адпусціў руку. Ён моўчкі пастаяў хвіліну, а потым пайшоў у цемру алей, пакінуўшы пустую дзіцячую карусель.
        Невядома, колькі ён блукаў, але ўсё яшчэ была ноч і зоры, калі ён убачыў сябе на паркавым адхоне, пад якім павольна бегла ўдалячынь базальтава-цёмная начная рака. Ён сядзеў на лаўцы, сядзеў бяздумна, а рака плыла і плыла. У гэтай вадзе не магла больш адбіцца светлая Нерль, але што было да гэтага рацэ.
        Нейкае слова гучала ў яго вушах. Дзіўнае, чужое па гуках слова.
        Рагнарадзі. Рагнарадзі. Рагнарадзі. Што такое Рагнарадзі? Дзе ён чуў гэта?
        Ага, калісьці ў скандынаваў было паданне, што наступіць дзень і тады ўсе багі і героі прыйдуць на поле, што завецца Рагнарадзі, і стануць біцца на ім у страшэннай сечы, пакуль усе не падуць, а пасля час скончыцца.
        Змрочнае паданне. Але Рагнарадзі чалавецтва будзе зусім іншым, светлым. Загінуць усе, хто не хоча або не можа ўвайсці ў новае. Туды ўвойдуць добрыя і жывыя. Туды ўвондзе Яна, зусім жывая, і ён застанецца з ёй у памяці жывых. А нават калі ён не застанецца, бо справа яго жыцця стане непатрэбнай для новых часоў. І - Яна застанецца навекі, яна застанецца жывой. Каханнем, любоўю, якія заўсёды патрэбны на зямлі,
        Яна застанецца.
        - Чакаю майго Рагнарадзі. Чакаю майго Рагнарадзі.
        Рыданне раптам нясцерпна пашырыла ягонае горла. А потым словы, што з'яўляліся аднекуль, сталі складвацца ў радкі. Паперы не было, але яна і не была патрэбна.
        Захлынаючыся ад сухіх рыданняў, якія душылі і раздзіралі горла, аднымі ліхаманкава-адчайнымі, утрапёнымі думкамі ён раджаў гэтыя радкі на свет:
        Словы паўночных паданняў
        Годы амаль што згладзiлi;
        Словы прароцтва змрочнага,
        Як ф'ёрдау начных берагi:
        "Настане апошнi дзень -
        Бiтва пры Рагнарадзi,
        Ў якой загiнуць героi,
        Ў якой загiнуць багi.
        Будуць бiцца да смерцi,
        Рыкам поўнячы горла,
        Ў полi жалезным лягуць
        Апошняй данiнай мячам.
        Не будзе нi пекла, нi рая,
        Загiнуць душы памёрлых,
        А час зжуе iх даспехi,
        А потым скончыцца сам".
        Зоры застылі над галавой. Цякла начная рака. I, як рака, нястрымна цяклі словы:
        Годы мае,
        Як строфы,
        Строяцца ў моцным парадзе.
        Лёс чакае няўхільны,
        Просты, як хлеб і свінец.
        Чакаю майго Рагнарадзі,
        Чакаю майго Рагнарадзі,
        Чакаю майго Рагнарадзі,
        I мне не страшны канец.
        Быў змагаром суровым,
        Ворагам быў сталёвым,
        Рыцарам чалавечнасцi
        Над прорвай страшных баёў.
        Я не ўцякаў нiколi
        Ў вечнай бiтве за волю,
        Браў тое, што мне належала,
        I тое, што не маё.
        Меў я толькi радзiму:
        Пушчы, палеткi, вежы,
        Ясную песню жаўранка
        Ў моры надрэчных траў.
        Песня мне не належала,
        Голас мне не належаў,
        Слова мне не належала, -
        I ўсё я ў змаганні ўзяў.
        Бронзай гучала зброя,
        Срэбрам звiнела слова.
        Зброяй i песняй такою
        Здолеў я ўсё узяць,
        I толькi не ўзяў адзiнага,
        Маёй адзiнай любовi,
        Смерцю ўзятай любовi.
        Не мог у руках затрымаць.
        Вазьмi сабе ружы тугi маёй,
        Пакiнь мне крывавыя макi,
        Тыя, што на магiлах
        Забiтых байцоў гараць.
        Бывай, мой далёкi бераг.
        Шчасце апошняе, дзякуй!
        Няма забыцця на свеце,
        I не ў ложку мне памiраць.
        Я не плямiў нiколi
        Рукi бязвiннай крывёю,
        Не плямiў маною песню
        I словам здраднiцкiм - рот.
        Я воiнам быў нястомным
        З жорсткасцю i хлуснёю,
        I без забрала, да смерцi
        Бiўся за просты народ.
        Я ведаю: я загiну,
        Загiну i не ўваскрэсну,
        I ўсё ж за народы змагацца
        Пакiну кагорты свае,
        I будуць магутнымі словы,
        I пераможнымі - песні,
        Нават тады, калі прахам
        Стануць косцi мае.
        Такiя байцы не ўцякуць,
        Такія сябры не здрадзяць,
        Добрыя, як паветра,
        Надзейныя, як свiнец.
        А потым настане бітва,
        Бітва пры Рагнарадзі,
        I чалавецтву старому
        Прыйдзе паўсюль канец.
        Нейкімі новымі, зусім не ранейшымі вачыма ён глядзеў за чорную раку, дзе нясмела пачыналі запальвацца першыя рэдкія агні. Ён не ведаў яшчэ, ці патрэбна ім яго крэда, яго новае "верую", гэтым агням.
        Гэта будзе, напэўна,
        Ранiцай яснага мая,
        Тады з не крывёю паэты
        Параўноўваць будуць зару.
        Зброя не будзе патрэбнай -
        I людзі яе зламаюць,
        Героi не будуць патрэбны -
        I ў бітве апошняй памруць.
        I лёсам нашчадкаў будуць
        Толькі кахання раны,
        I толькі аднойчы мужчына
        Пралье жыватворную кроў,
        I шчасце будзе нясцерпным,
        Бы ад сліцця з каханай,
        Толькі не два імгненні,
        А тысячы тысяч вякоў.
        Ён усміхаўся ў цемры, а агні, пакуль яшчэ вельмі-вельмі рэдкія, шырыліся і шырыліся за ракой.
        Пралескі спакойна будуць
        Квітнець на светлым прадвесні,
        А дзеці - гуляць жалудамі
        Пасаджаных намі дубоў,
        I людзям не будуць патрэбны
        Мае iржавыя песнi,
        I людзям не будуць патрэбны
        Мой боль і мая любоў...
        Думы мае загiнуць,
        Думы гневу i радасцi,
        Народжаныя ў пакутах
        Тысяч бяссонных начэй.
        . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
        Прыйдзi, маё Рагнарадзi,
        Прыйдзi, маё Рагнарадзi,
        Няхай забыццё, Рагнарадзi.
        Прыходзь.
        Наступай.
        Хутчэй...
        ...Слёзы паліліся з вачэй адразу, нястрымна, цэлымі струменямі. I ён, без змогі стрымаць іх, упаў на траву і заплакаў так, як не плакаў ніколі ў жыцці. Ён ляжаў абліччам у траву і аплакваў свой лёс і лёс Ірыны, і яе пакуты, і чысціню яе вачэй, і рукі, якія песцілі яго валасы, і ўсё-ўсё, што магло быць і чаго ўжо не будзе: дарогі з ёю, музыку яе слоў, яе цеплыню поруч і яе радасць ад сонца, якога яна ніколі больш не пабачыць.
        Потым, калі яму стала трошкі лягчэй, ён устаў. Трэба было ісці. Трэба было вярнуцца да яе, з якою не быў споўнены запавет продкаў. Трэба было супакоіць яе ў той зямлі, куды пойдзе і ён, скончыўшы шлях.
        Гэты шлях толькі пачынаўся. На ім не было радасці. Была толькі праца, вайна, радкі... якім не было звароту да ранейшага.
        Але на ім не было і хлусні, і абыякавасці, і боязі.
        Баяцца больш не было чаго.
        I ён пайшоў. Ён узышоў на гару і адтуль, з вышыні, пабачыў увесь абшар горада.
        Гэты горад цяпер прачынаўся. Усё большала і большала агнёў на вуліцах. Кропля за кропляй, сотня за сотняй, яны ўзнікалі, успыхвалі, паступова адбіраючы зоры ў нябёс.
        Зорнае неба сыходзіла на зямлю.
        Горад прачынаўся.

Падабаецца     Не падабаецца
2009–2019. Беларусь, Менск.